Στη μακεδόνικη εθνική ιστοριογραφία ο Лазар Поп Трајков συμβολίζει τον επαναστάτη, τον πατριώτη, το δάσκαλο, τον ιδεολόγο και ποιητή, μια προσωπικότητα η οποία δεν έμεινε μόνο στη μνήμη των κατοίκων του Костур-Καστοριάς, αλλά και σε ολόκληρο το μακεδόνικο λαό. Γεννήθηκε στο μακεδόνικο χωριό Д’мбени (Костурско)-Ντ’μπενι (Δενδροχώρι Καστοριάς), το οποίο στις αρχές του 20ου αιώνα είχε περίπου 1700 κάτοικους. Τη βασική εκπαίδευση την τελείωσε στο χωριό του, την προγυμνασιακή στην πόλη Костур-Καστοριά και έπειτα εγγράφτηκε στο γυμνάσιο αρρένων του Солун-Θεσσαλονίκης «Свети Кирил и Методиј-Άγιος Κύριλλος και Μεθόδιος». Στη Θεσσαλονίκη-Солун, όπου τον καιρό εκείνο ήταν το κέντρο του μακεδόνικου εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος, ο Λάζαρ γνώρισε την επαναστατική δράση ως μέλος του ΒΜΡΟ. Κατα τη διάρκεια των καλοκαιριών, όταν δεν είχε δηλαδή μαθήματα,μαζί με τον Κούζο Στέφοβ-Кузо Стефов από το χωριό Загоричани-Βασιλειάδα Καστοριάς, ξεκίνησε να εξαπλώνει την επαναστατική ιδέα απελευθέρωσης της Μακεδονίας από τον τούρκικο ζυγό, πρώτα στο χωριό του και έπειτα στα υπόλοιπα χωριά της Корешта- Κορέστεια και Пополе-Πόπολε. Το 1899 αποφοιτεί από το γυμνάσιο και διορίζεται δάσκαλος στο χωριό του.
Με την επιστροφή του στα μέρη του, ενδίδεται, παράλληλα με το λειτούργημα του δασκάλου, στην επαναστατική δράση. Το Ιούλιο του 1899, μαζί με το Μάνολ Ρόζοβ-Манол Розов από το χωριό Бобишта-Μπόμπισστα Καστοριάς, εκτελούν δύο μεγαλοεμπόρους της περιοχής, συνεργάτες των Τούρκων. Ήταν το πρώτο χτύπημα του ΒΜΡΟ στην περιοχή της Καστοριάς-Костурско. Το επόμενο έτος (1900), συνέχισε να διδάσκει στο χωριό του, αλλά σε μία περιοδεία του στο χωριό Черешница-Τσσερέσσνιτσα, οι τούρκικες αρχές τον συνέλαβαν. Κλείστηκε σε φυλακή του Костур-Καστοριάς, όπου παρέμεινε για τρεις μήνες και έπειτα μεταφέρθηκε στην Корча-Κόρτσσα (Αλβανίας), όπου δικάστηκε και καταδικάστηκε σε δύο χρόνια φυλάκισης. Πολλές φορές το ΒΜΡΟ προσπάθησε να τον απελευθερώσει, αλλά δεν τα κατάφερε.
Κατα το διάστημα της παραμονής του στη φυλακή, το ΒΜΡΟ συνέχισε να αναπτύσεται στην περιοχή με τους ίδιους γοργούς ρυθμούς. Συστάθηκε η πρώτη επαναστατική μαχητική ομάδα με αρχηγό τον Κότε-Коте από το χωριό Рулје-Ρούλιε (Κώτας Καστοριάς), ο οποίος αργότερα εξαγοράστηκε από τον Έλληνα Μητροπολίτη Καραβαγγέλη με το ποσό των δέκα τουρκικών λιρών και άρχισε να δρα για τα συμφέροντα της ελληνικής προπαγάνδας. Την περίοδο εκείνη σκότωσαν Τούρκους αξιωματούχους, οι οποίοι συνεχώς βιαιοπραγούσαν και τρομοκρατούσαν τον ειρηνικό μακεδονικό πληθυσμό. Συνέβησαν και οι πρώτες μάχες μεταξύ των μακεδόνικων ένοπλων ομάδων (Чети-Τσσέτι) και του τούρκικου στρατού. Ιδιαίτερα διακρίθηκαν οι βοεβόντες (οπλαρχηγοί) Васил Чакаларов-Βάσιλ Τσσακαλάροβ και Пандо Кљашев-Πάντο Κλιάσσεβ, οι δυο τους από το χωριό Смрдеш-Σμάρντεςς (Κρυσταλλοπηγή), Лазар Москов-Λάζαρ Μόσκοβ από το Д’мбени-Ντ’μπενι, Митре Влашето-Μίτρε Βλάσσετο από το χωριό Кономлади-Κονόμλαντι (Μακροχώρι Καστοριάς) και άλλοι πολλοί τοπικοί επαναστάτες. Κατα τη διάρκεια της περιοδείας του Гоце Делчев-Γκότσε Ντέλτσσεβ στην περιοχή (φθινόπωρο/χειμώνας 1901), αποφασίστηκε ο Поп Трајков να είναι ο υπεύθυνος του ΒΜΡΟ της ευρύτερης περιοχής και ως την αποφυλάκισή του, την ιδιότητα αυτή θα την είχε ο Михаил Николов-Μίχαηλ Νίκολοβ. .
Ο Лазар Поп Трајков, μετά την αποφυλάκισή του, συνέχισε ενεργά την επαναστατική του δράση στην περιοχή Костурско-Καστοριάς. Εκτός από την εντατική προετοιμασία του πληθυσμού για την επικείμενη επανάσταση εναντίων των Τούρκων, ο Λάζαρ ενεργά ασχολήθηκε και με τον αγώνα ενάντια στη βουλγαρική και ελληνική προπαγάνδα. Την περίοδο πριν την επανάσταση του Ίλιντεν-Илинден, οι Μακεδόνες επαναστάτες της περιοχής, με αρχηγούς τους Поп Трајков, Чакаларов και Кљашев, προσπάθησαν πολλές φορές να διαλύσουν την ομάδα του Κότε, ο οποίος ανοιχτά πλέον δούλευε για τον Καραβαγγέλη. Υπήρχε η απόφαση της ηγεσίας της τοπικής επιτροπής για την εξαρθρωσή του και ζητούταν ο τρόπος υλοποίησής της.
Στις 31 του Μάη 1903 έλαβε μέρος η θρυλική μάχη μεταξύ των Μακεδόνων επαναστατών και του τούρκικου στρατού στην τοποθεσία Локвата и Вињарот (Λόκβατα ι Βίνιαροτ- Η λιμνούλα και ο οινοποιός) η οποία βρίσκεται ανάμεσα στα χωριά Смрдеш-Κρυσταλλοπηγή, Д’мбени-Δενδροχώρι και Габреш-Γκάμπρεςς-Γαύρος. Την ημέρα εκείνη, 70 Μακεδόνες με τους βοεβόντες Лазар Поп Трајков, Васил Чакаларов-Βάσιλ Τσσακαλάροβ και Пандо Кљашев-Πάντο Κλιάσσεβ, συγκρούστηκαν με 600 Τούρκους στρατιώτες. Η μάχη κράτησε όλη την ημέρα. Ο στρατός επανελημένα προσπάθησε να διασπάσει τις γραμμές των επαναστατών, χωρίς θετικό αποτέλεσμα. Σκοτώθηκαν 14 Μακεδόνες, ενώ οι απώλειες των Τούρκων ανέρχονταν στους 200 νεκρούς. Μόλις έπεσε το σκοτάδι, οι επαναστάτες αποχώρησαν από την τοποθεσία. Αυτή η μάχη θεωρείται μία από τις αγριότερες και πλέον αιματηρές της περιόδου πριν της επανάστασης του Ίλιντεν.
Στις 2 Αυγούστου 1903, ξεκίνησε η Επανάσταση του Ίλιντεν, στην οποία οι Μακεδόνες αγωνίζονταν εναντίων της τούρκικης σκλαβιάς πέντε αιώνων, με σκοπό τη δημιουργία δικού τους μακεδονικού κράτους. Ο Поп Трајков ενεργά συμμετείχε στις μάχες με την ένοπλη ομάδα του και είχε εκλεχθεί μέλος της επαναστατικής ηγεσίας του Костурско-Καστοριάς. Κατα τη διάρκεια της επανάστασης του Ίλιντεν, στην περιοχή Καστοριάς υπήρχαν πάνω από 2000 ένοπλοι επαναστάτες, οι οποίοι, υπο την ηγεσία θαρραλαίων βοεβόντων, μεταξύ των οποίων και του Λάζαρ, κατάφεραν να ελευθερώσουν μεγάλο αριθμό χωριών, όπως και τις κωμοπόλεις Κλεισούρα και Νέβεσκα-Νυμφαίο. Στις αρχές του Σεπτέμβρη, ομάδα 600 επαναστατών, θπο την ηγεσία των Поп Трајков, Манол Розов και Иван Попов, κατευθύνθηκε προς το Лерин-Φλώρινα όπου κατέστρεψε την σιδηροδρομική γραμμή και έπειτα πήγε στο Кајмакчалан-Καϊμάκτσαλαν.Στις 3 Σεπτεμβρίου, η ομάδα αυτή, συγκρούστηκε με τον τούρκικο στρατό πάνω από το χωριό Пожарско-Πόζζαρσκο-Λουτράκι Αριδαίας, όπου σκοτώθηκε ο Розов και μετά από αρκετές μάχες στην περιοχή αυτή, το μεγαλύτερο μέρος των επαναστατών επέστρεψε στο Костурско. Ο Λάζαρ μαζί με τον Πόποβ και 120 επαναστάτες, αναχώρησε για το Μαρίοβο (περιοχή της Δημ.της Μακεδονίας), όπου ενώθηκαν με την ομάδα του Πρίλεπ-Прилеп, των βοεβόντων Ѓорче Петров-Γκιόρτσσε Πέτροβ και Пере Тошев-Πέρε Τόσσεβ. Εκεί πάρθηκε η απόφαση να διακοπεί η σιδηροδρομική γραμμή Лерин – Воден (Φλώρινα-Έδεσσα), αλλά αυτό δεν έγινε επειδή σκληρά συγκρούστηκαν με τον τούρκικο στρατό. Η μάχη αυτή, που ήταν και η τελευταία μεγάλη μάχη της Επανάστασης του Ίλιντεν, έγινε στις 15 Οκτωβρίου κοντά στο χωριό Чаниште-Τσσάνισστε (περ.Μαρίοβο). Οι επαναστάτες κατάφεραν να ξεφύγουν από το τουρκικό κλειό, αλλά σκοτώθηκαν 5 κόμιτι. Ο Поп Трајков τραυματίστηκε βαριά στο στόμα. Αν και είχε τη δυνατότητα να φύγει για να θεραπευτεί στη Βουλγαρία, προτίμησε να επιστρεψει στο Костурско και να βοηθήσει το μακεδόνικο λαό μετά το τέλος της επανάστασης.
Μόλις επέστρεψε, απευθύνθηκε στον Κότε, τον οποίο προηγουμένωνς δύο φορές είχε συγχωρήσει (το Φεβρουάριο του 1902 και στην έναρξη της επανάστασης) για την συνεργασία του με τον Καραβαγγέλη. Έλπιζε ότι ο Κότε θα κρατούσε το λόγο του, που είχε δώσει κατα την έναρξη του ξεσηκωμού. Ο Κότε όμως, για το ποσό των 50 λιρών, τις οποίες του έδωσε και πάλι ο Καραβαγγέλης, σκότωσε τον Поп Трајков, του έκοψε το κεφάλι και ως λάφυρο, το έστειλε στο Μητροπολίτη. Με τον τρόπο αυτό έσβησε η ζωή του εικοσιπεντάχρονου Лазар Поп Трајков, ο οποίος άφησε πίσω του τεράστιο έργο για το μακεδόνικο λαό.
ЛОКВАТА И ВИЊАРИ
Λόκβατα ι βίνιαρι – Η λιμνούλα και οι οινοποιοί
Το ποίημα ’Локвата и Вињари’ γράφτηκε από το Лазар Поп Трајков. Αφιερώθηκε στους 14 Μακεδόνες που ηρωικά έπεσαν στη μάχη με τον τούρκικο στρατό στις 31 του Μάη 1903. Ο Поп Трајков έγραψε το ποίημα μόλις 21 μέρες μετά το γεγονός αυτό. Λόγω της μάχης που έλαβε μέρος στην τοποθεσία Локвата и Вињари, του βουνού Малимади-Μαλίμαντι, κάθε χρόνο, ο μακεδόνικος πληθυσμός των Κορεστίων-Корештата, επισκεπτόταν το μέρος και τον τάφο των σκοτωμένων Μακεδόνων. Υπήρχε και μνημείο μέχρι και το 1913 το οποίο καταστράφηκε από τις ελληνικές αρχές. Παρακάτω ακολουθούν αποσπάσματα του ποιήματος και στα ελληνικά, σε ελεύθερη μετάφραση.
Нестаната уште од ноќните сништи Αξύπνητη ακόμα, από τα νυχτερινά όνειρα
јуначка чета, во раните зори, η γενναία ομάδα, στην αφώτιστη αυγή
пред сонце да пекне, рој куршуми пиштат πριν να βγει ο ήλιος,σμάρι σφαιρών σφυρίζει
и пукот ги стресе високи гори και ο ήχος τραντάζει τα ψηλά βουνά
Се истури грмеж од стражите предни Ξεχύθηκε βροντή από τις μπροστινές σκοπιές
и купишта Турци попаѓаа тука, και σωροί Τούρκων έπεσαν εδώ,
се прснаа сите, исплашени, бедни, διαλύθηκαν όλοι, φοβισμένοι, κακόμοιροι
штом Ура се зачу, штом четата спука. Μόλις το Ούρα ακούστηκε, μόλις η ομάδα
πυροβόλησε
……. ………..
За одмазда жедна сплотената чета Για εκδίκηση διψασμένη η ενωμένη ομάδα
со куршуми бие, со зборови гласи: με σφαίρες χτυπάει, με λέξεις φωνάζει:
„Тиранството долу! Со слобода света «Κάτω η τυρρανία! Με ιερή ελευθερία
македонска земјо, прославена да си!…“ μακεδονική γη, δοξασμένη να ‘σαι!»…
И четири часа во жештина летна Και τέσσερις ώρες στην καλοκαιρινή ζέστη
планините ечат и бојните труби, τα βουνά αντηχούν και οι πολεμικές τρομπέτες
и екот страшен со викот се сретна, και ο τρομερός ήχος με τις ιαχές συναντήθηκε
во усои горски со одек се губи. σε ψηλά δάση και με την ηχώ χάνεται
…
Македонци, ние без среќа сме биле Μακεδόνες, εμείς χωρίς τύχη είμαστε
во оваа борба со душманот пален σ’αυτήν τη μάχη με τον έρημο εχθρό
но венец на слава пак ние сме свиле αλλά στεφάνι της δόξας πάλι φτιάξαμε
пред светот на подлост и гнасен и кален. σ’αυτόν τον κόσμο τον ύπουλο και αηδιαστικό.
……… ………….
