ΕΥΡΩΠΗ : ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ, ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ, ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ, ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ, ΑΝΕΞΙΘΡΗΣΚΕΙΑ, ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΕΣ, ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ, ΠΟΛΥΓΛΩΣΣΙΑ, ΠΡΟΟΔΟΣ, ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ  ΛΟΓΟΥ. ΕΜΕΙΣ ΠΟΥ  ΒΡΙΣΚΟΜΑΣΤΕ; ΣΕ ΠΟΙΟΝ  ΑΙΩΝΑ ΖΟΥΜΕ ΑΡΑΓΕ;

ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΓΡΑΦΕΙΟΥ ΤΟΥ  ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ “CENTRE MAURITS COPPIETIERS” (CMC) – ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ 14 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2010 – ΣΤΕΓΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Στις εργασίες του Γραφείου του ιδρύματος συμμετείχε εκπρόσωπος της “Στέγης Μακεδονικού  Πολιτισμού” αφού άλλωστε αποτελεί μέλος του ιδρύματος και συμμετέχει στις εργασίες του CMC. Η Ελλάδα αρνείται μέσω της πολιτικής-δικαστικής της εξουσίας, εδώ και είκοσι ολόκληρα χρόνια, να αναγνωρίσει και να εγγράψει τον Σύλλογο, ακόμη και μετά τις καταδικαστικές αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο Στρασβούργο. Η Στέγη Μακεδονικού Πολιτισμού όμως, με την βοήθεια του Ουράνιου Τόξου, έχει τη δυνατότητα να δραστηριοποιείται στο διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο,σε ότι αφορά το πολιτιστικό γίγνεσθαι, μέσω του ιδρύματος CMC (CENTRE MAURITS COPPIETIERS).

Μετά την  έκδοση του πρώτου Ελληνικού-Μακεδονικού λεξικού από τις εκδόσεις 3ΟΡΑ στην Ελλάδα, το περασμένο έτος, η Στέγη Μακεδονικού Πολιτισμού κατα την συνάντηση του περασμένου Δεκεμβρίου στις Βρυξέλλες, ζήτησε κατά τη διάρκεια των εργασιών, την υιοθέτηση-έκδοση του νέου Μακεδονικού-Ελληνικού λεξικού μέχρι το τέλος του 2010 από το ίδρυμα CMC.

Στις 14 Απριλίου αποφασίστηκε τελικά να χρηματοδοτηθεί-ενισχυθεί και εκδοθεί το Μακεδονικό Ελληνικό Λεξικό από το ευρωπαϊκό ίδρυμα Centre Maurits Coppitiers, σε συνεργασία με την Στέγη Μακεδονικού Πολιτισμού .

Ήδη το Ουράνιο  Τόξο και η Στέγη προχωρούν  γοργά με τους συνεργάτες τους στην Ελλάδα, στην  Δημοκρατία της Μακεδονίας και στους ευρωπαϊκούς κύκλους, στην έκδοση του νέου Μακεδονικού-Ελληνικού Λεξικού, με βάση την πρώτη έκδοση του Ελληνο-Μακεδόνικου Λεξικού.

Θα ακολουθήσουν ανάλογες εκδηλώσεις-παρουσιάσεις στην Ελλάδα με την βοήθεια του ευρωπαϊκού ιδρύματος CMC, αφού οι γλώσσες στην Ευρώπη αποτελούν πολύτιμα πετράδια του μωσαικού του ευρωπαϊκού πολιτισμού, όπου ανάμεσα τους βρίσκεται και η σύγχρονη μακεδόνικη γλώσσα.

Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί, ότι μετά την έκδοση του πρώτου Ελληνικού-Μακεδονικού λεξικού, το περασμένο έτος,ακολούθησε παρουσίασή του, από τοπικούς και ξένους διακεκριμένους καθηγητές, στην Αθήνα. Εκεί, ομάδα της ακροδεξιάς ναζιστικής οργάνωσης Χρυσή Αυγή, εισήλθε στο χώρο παρουσίασης και με βρυσιές και απειλές, προσπάθησε να διακόψει την εκδήλωση. Απέτυχε όμως. Δεν απέτυχε όμως στο να δείξει, για μια ακόμη φορά, το επίπεδο πολιτισμού και δημοκρατίας που υπάρχει στη χώρα μας και όλα αυτά μποστά στα μάτια της διεθνούς κοινότητας.

Κάποτε, πριν μερικά χρόνια, μια δημοσι- ογράφος της Θεσ- σαλον ίκης -Солун, επισκέφτηκε το χωριό Зеленич-Ζέλενιτςς-Σκλήθρο του νομού Φλώρινας. Εκεί συνάντησε ένα ηλικιωμένο άντρα και άρχισε να τον ρωτά- ει για την ιστορία του χωριού.

Όταν όμως ο γεράκος είπε την ιστορία, η δημοσιογράφος κα- τάλαβε ότι δεν ήταν τα πράγ- ματα όπως τα είχε διαβάσει στην επίσημη ελληνική ιστο- ρία. Ρώτησε λοιπόν το γέρο αν αισθάνεται Έλληνας και αυτός απάντησε ότι είναι Μακεδόνας και ότι δεν απολαμβάνει τα ανθρώπινα δικαιώματα όπως θα έπρεπε ως Μακεδόνας. Η δημοσιογράφος ρώτησε: «Για- τί δεν υψώνετε τη φωνή σας, εσείς οι Μακεδόνες για να διεκδικήσετε τα δικαιώματά σας;». Ο γέρος αποκρίθηκε ότι υπάρχει μεγάλος φόβος στην ψυχή των Μακεδόνων. Η δη- μοσιογράφος συνέχισε: «Δεν ξέρετε ότι για να δώσουν γάλα στο μωρό, αυτό πρέπει να κλά- ψει;». Και ο γεράκος απάντησε:

«Εδώ ούτε τα μωρά δεν κλαίνε !!!».

Οι παλαιότεροι τράβηξαν πολ- λά !!! Ο φόβος φωλιάζει στις καρδιές τους. Σήμερα όμως τα πράγματα είναι διαφορετικά.

Εμείς, Εσείς αγαπητοί αναγνώ- στες-мили Македонци,κυρί- ως η νέα γενιά, τί λέτε; Αξίζει να… «κλάψουμε λιγάκι»; Να αγωνιστούμε για τα δικαιώμα- τά μας και για την αξιοπρέπειά μας ;

Αξίζει; !!!

Η πρώτη μου επαφή με τη μακεδονική γλώσσα έγινε εντελώς τυχαία, όταν πρωτοετής τότε φοιτητής επισκέφθηκα την Νάουσα/Негуш, μια από τις πλέον πολυπολιτισμικές πόλεις στην Ελλάδα, για τις γιορτές των Χριστουγέννων. Ποτέ δε θα μπορούσα να φανταστώ πόσο πολύ θα άλλαζε τη ζωή μου αυτό το γεγονός. Ξανάκουσα μακεδονικά λίγο αργότερα στην Τριανδρία της Θεσσαλονίκης/Солун, στον Άγιο Αχίλλειο/ Ахил της Πρέσπας και στη Φλώρινα/Лерин.

Η πρώτη μου επαφή με τη μακεδονική (αλλά και τη βλά- χικη) γλώσσα έγι- νε εντελώς τυχαία το μακρινό 1991, όταν πρωτο- ετής τότε φοιτητής επισκέφθη- κα την Νάουσα/Негуш, μια από τις πλέον πολυπολιτισμικές πό- λεις στην Ελλάδα, για τις γιορ- τές των Χριστουγέννων. Ποτέ δε θα μπορούσα να φανταστώ πόσο πολύ θα άλλαζε τη ζωή μου αυτό το γεγονός.
Ξανάκουσα μακεδονικά λίγο αργότερα στην Τριανδρία της Θεσσαλονίκης/Солун, στον Άγιο Αχίλλειο/Ахил της Πρέ- σπας και στη Φλώρινα/Лерин το 1995, όταν εκλήθην ως ρε- πόρτερ της ιδιωτικής τηλεό- ρασης τότε, να καλύψω την κα- ταστροφή και πυρπόληση των γραφείων του μακεδονικού πολιτικού κόμματος Ουράνιο Τόξο (που παρ’ όλιγο να στοιχή- σει και τις ζωές μελών του) από «εξαγριωμένους πολίτες». Από τότε κύλησε πολύ νερό στ’ αυλάκι. Τόσο πολύ, ώστε σήμερα να νιώθω άσχημα που δε μπορώ να γράψω το κομ- μάτι ετούτο στα μακεδονικά, παρ’ όλο που τα μιλάω πλέον σχετικά υποφερτά. Κι είμαι πε- ρήφανος γι’ αυτό. Είμαι περή- φανος πού είμαι φορέας-έστω και εξ αγχιστείας- μιας ιστορι- κής, πανέμορφης και πλούσιας γλώσσας, πλουσιότερης από τα νεοελληνικά.

Δεν είμαι, ωστόσο, περήφανος για το πως την έμαθα. Αν δεν υπήρχε εκείνο το ταξίδι στη Νά- ουσα/Негуш,πιθανότατα δεν θα ερχόμουν πότέ σε επαφή μαζί της. Θα έμενα με αυτά που μας μαθαίνουν στα σχολεία και στα πανεπιστήμια, ότι στην Ελ- λάδα δεν υπάρχουν λιγότερο ομιλούμενες γλώσσες ούτε άν- θρωποι που να τις μιλούν, παρά μόνο ελληνικά. Στην καλύτερη περίπτωση ίσως να μάθαινα ότι υπάρχει ένα προφορικό «σλα- βικό ιδίωμα» που όμως σβήνει σιγά-σιγά μαζί με τους ελάχι- στους παπούδες και γιαγιάδες που απέμειναν να το μιλούν. Αυτή είναι η επίσημη θέση του ελληνικού κράτους.Και είναι εν μέρει σωστή, ξέρετε. Προφο- ρικά τα έμαθαν τα μακεδόνικα όσοι τα μιλούν στην Ελλάδα, προφορικά και με έντονα τα στοιχεία της διαλέκτου της πε- ριοχής Φλώρινας/Леринско τα έμαθα κι εγώ. Η χώρα μας κάνει το παν για να εξαφανίσει αυτή τη γλώσσα. Δεν απαγορεύει πλέον την χρήση της όπως μέ- χρι πριν από λίγα χρόνια, δεν ορκίζει ολόκληρα χωριά όπως π.χ. η Ατραπός/Карпесина ώστε οι κάτοικοί τους να στα- ματήσουν να μιλάνε το «τρι- σκατάρατο σλαβικό ιδίωμα». Αποθαρρύνει, ώστόσο, κάθε προσπάθεια ημιεπίσημης έστω χρήσης της και αρνείται βέβαια πεισματικά την ένταξή της στο δημόσιο εκπαιδευτικό σύστη- μα. Ευτυχώς, η προσπάθεια αυτή είναι καταδικασμένη σε αποτυ- χία.Τα μακεδονικά ομιλούνται- ως μητρική ή δεύτερη γλώσ- σα-από εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες πολίτες ενώ γίνονται κατανοητά από ακόμα περισ- σότερους. Κι αυτή εδώ η εφη- μερίδα που κάνει τα πρώτα της βήματα είναι μια ζωντανή από- δειξη γι’ αυτό.Μια από τις βασι- κότερες αποστολές της είναι η διάσωση και η διατήρηση της μακεδονικής γλώσσας, όχι πλέ- ον από στόμα σε στόμα αλλά μέσω γραπτών κειμένων, γιατί ως γνωστόν scripta manent.

Δεν είναι, όμως, μόνον αυτός ο ρόλος της Нова Зора. Ανατρέ- χοντας και πάλι στα προσωπικά μου βιώματα θυμάμαι με πόσο μεγάλη έκπληξη και δυσπιστία άκουγα στα χωριά της Φλώρι- νας/Леринско τα «κατορθώ- ματα» των Κρητικών συμπατρι- ωτών μου που εκστράτευσαν μισθοφορικά στην οθωμανο- κρατούμενη Μακεδονία για να την «απελευθερώσουν». Τις σφαγές, τους βιασμούς, τις λεηλασίες, το κάψιμο και την ισοπέδωση ολόκληρων μακε- δονόφωνων χωριών. Θεώρη- σα ότι ήταν σκόπιμο να ψάξω περισσότερο το θέμα- η περι- έργεια σε συνδυασμό με τη δυ- σπιστία που προανέφερα- κα- θώς και πάλι εμείς στα σχολεία αλλιώς τα μάθαμε. Ανάτρεξα λοιπόν στις πιο αυθεντικές πη- γές που θα μπορούσα να βρω, τα ημερολόγια ακριβώς εκεί- νων των Κρητικών που άφησαν τα άνυδρα κακοτράχαλα βουνά των Σφακίων και της υπόλοιπης ορεινής Κρήτης και αναζήτη- σαν μια καλύτερη τύχη στη Μα- κεδονία. Και τη βρήκαν μόνο που αυτή ήταν βαμμένη με αίμα αθώων Μακεδόνων χωρι- κών.Μια ματιά στα ημερολόγια του Καραβίτη, του Καούδη, του Τσόντου-Βάρδα, του Κλειδή και των άλλων «αγωνιστών» αρκεί για να πείσει όλους όσους θα θελήσουν να τα διαβάζουν για να δουν τι πραγματικά συνέβη στον λεγόμενο «Μακεδονικό Αγώνα».

Επί της ουσίας, οι συμμορίες αυτές προσπαθούσαν να προ- ετοιμάσουν το έδαφος για την εισβολή του ελληνικού Στρα- τού στη Μακεδονία, με απώ- τερο στόχο την προσάρτησή της στο νεοελληνικό κράτος. Συνάντησαν ένα καθόλα εχθρι- κό περιβάλλον, με ελάχιστους ελληνόφωνους κατοίκους και αναγκάστηκαν ακόμα κι εκείνοι να μάθουν μακεδονικά για να μπορέσουν να επιβιώσουν. Η συνέχεια είναι λίγο πολύ γνω- στή.Μετά από τρεις αιματη- ρούς πολέμους, ο στόχος επε- τεύχθη, ένα μεγάλο μέρος της Μακεδονίας πέρασε σε ελληνι- κά χέρια, μαζί με τους Μακεδό- νες και όλους τους υπόλοιπους μη ελληνικούς πληθυσμούς. Δε νομίζω ότι υπάρχει πιο χα- ρακτηριστικό στοιχείο που να περιγράφει την περίοδο αυτή από την φράση των πιο ηλικι- ωμένων Μακεδόνων που ξεκι- νούν τις αφηγήσεις τους για τα γεγονότα λέγοντας: «Όταν ήρ- θαν οι Έλληνες…». Αν οι Έλλη- νες προυπήρχαν στην περιοχή όπως μας έμαθαν στα σχολεία, τότε προσδιορισμός αυτού του είδους δεν θα είχε κανένα νόη- μα…

Η γνώση της Ιστορίας είναι πά- ντα χρήσιμη για να μπορούμε να ερμηνευούμε ζητήματα του παρόντος. Είμαι σίγουρος ότι πολύ λίγοι Έλληνες γνωρίζουν τι έγινε π.χ. στον σχετικά πρό- σφατο Εμφύλιο και για ποιο λόγο εμφανίζεται στην επικαι- ρότητα το θέμα πιθανής επι- στροφής υπηκοότητας σε Μα- κεδόνες πολιτικούς πρόσφυγες που την έχασαν τότε. Από την άλλη πλευρά, όμως, ζούμε στο 2010, είμαστε όλοι πολίτες της Ευρωπαικής Ένωσης και δε μπορούμε να επιλύουμε τα σημερινά προβλήματα γαντζω- μένοι στο χθες. Ευτυχώς ή δυ- στυχώς, οι Έλληνες ήρθαν και δεν θα φύγουν. Το ζητούμενο, συνεπώς, είναι να τους «ανα- γκάσουμε» να συμμορφωθούν στις επιταγές της εποχής. Να δεχτούν και να αγκαλιάσουν στην πράξη και όχι στα λόγια την εθνική και γλωσσική διαφο- ρετικότητα, να αποδεχτούν την υπάρξη των εθνικά Μακεδό- νων και της γλώσσας τους και να τους ενθαρρύνουμε κάποια στιγμή να βρουν τη γενναιότη- τα να ζητήσουν συγνώμη για τα εγκλήματα που διέπραξαν. Με άλλα λόγια, ο απώτερος στόχος είναι ο εκδημοκρατι- σμός της ελληνικής κοινωνίας, μέλη της οποίας αποτελούμε όλοι μας, Αυτός είναι και ο βα- σικότερος ρόλος που θα κληθεί να παίξει αυτό εδώ το έντυπο. Και για να τον επιτύχουμε, χρει- αζόμαστε τη στήριξη όλων. Των εκατοντάδων χιλιάδων Μακεδόνων που για τους δι- κούς τους λόγους απέφυγαν να αναμειχθούν πιο ενεργά με το μακεδονικό κίνημα στην Ελλάδα. Των δημοκρατικών Ελλήνων που ψάχνουν να δια- βάσουν κάτι διαφορετικό από τις «ειδήσεις»-φασόν που τους σερβίρουν νυχθημερόν κανά- λια, ραδιόφωνα και εφημερί- δες.

Είναι πολύ μεγάλη η τιμή, πολύ μεγάλο το βήμα. Ας μην ξεχνά- με ότι πρόκειται για το πρώτο μέσο ενημέρωσης που κυκλο- φορεί μαζικά και στη μακεδο- νική γλώσσα. Ξέρουμε ότι θα βρούμε απέναντι μας όλων των ειδών τα εμπόδια, όμως γνω- ρίζουμε επίσης ότι είναι απλά θέμα χρόνου για να πετύχουμε τους στόχους μας. Είναι θέμα χρόνου για να μπορέσω κι εγώ να γράψω αυτά τα λόγια στα μακεδόνικα. Το ποτάμι δε γυρί- ζει πίσω. Само напред, драги мои.

Η πρώτη μου επαφή με τη μακεδονική γλώσσα έγινε εντελώς τυχαία, όταν πρωτοετής τότε φοιτητής επισκέφθηκα την Νάουσα/Негуш, μια από τις πλέον πολυπολιτισμικές πόλεις στην Ελλάδα, για τις γιορτές των Χριστουγέννων. Ποτέ δε θα μπορούσα να φανταστώ πόσο πολύ θα άλλαζε τη ζωή μου αυτό το γεγονός. Ξανάκουσα μακεδονικά λίγο αργότερα στην Τριανδρία της Θεσσαλονίκης/Солун, στον Άγιο Αχίλλειο/Ахил της Πρέσπας και στη Φλώρινα/Лерин.

Το κόμμα των Μακεδόνων στη Βουλγαρία.

Συνομιλία με τον Στόικο Στόικοβ, μέλος του Προεδρείου του κόμματος.

• Πείτε μας δυο λόγια για σας.

Ονομάζομαι Στόικο Στόικοβ και γεννήθηκα στην πόλη Σα- ντάνσκι, όπου και τελείωσα την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθ- μια εκπαίδευση. Πανεπιστήμιο τελείωσα στα Σκόπια της Δημ. της Μακεδονίας και έπειτα έκανα μεταπτυχιακές σπουδές Ιστορίας.Εργάζομαι ως ανα- πληρωτής αρχισυντάκτης στην εφημερίδα Νάροντνα Βόλια, μακεδόνικη εφημερίδα στη Βουλγαρία. Είμαι συμπρόεδρος στο ΟΜΟ Ίλιντεν ΠΙΡΙΝ.

• Τί είναι το ΟΜΟ Ίλιντεν ΠΙΡΙΝ;

Είναι πολιτικό κόμμα το οποίο ιδρύθηκε το 1998 μετά την ένωση αρκετών μακεδόνικων μη κυβερνητικών οργανώσεων της Βουλγαρίας. Η αιτία δημι- ουργίας του κόμματος ήταν πολύ απλή. Κανένα από τα υπάρχοντα 350 κόμματα στη Βουλγαρία δεν αντιπροσώπευε τα δικαιώματα της μακεδονι- κής μειονότητας της χώρας. Έτσι, αναγκαστήκαμε μόνοι μας να οργανωθούμε και να αγωνιστούμε για τα δικαιώμα- τά μας. Ο στόχος μας είναι η αναγνώριση της μακεδόνικης μειονότητας στη Βουλγαρία και η άμεση απόδοση όλων των δικαιωμάτων, τα οποία προ- βλέπονται από την Σύμβαση- Πλαίσιο για τα δικαιώματα των μειονοτήτων, καθώς και από άλλα διεθνή έγγραφα.

• Ποιά είναι η σημερινή κατά- σταση των Μακεδόνων στη Βουλγαρία;

Η ύπαρξή τους, ανοιχτά και επί- σημα, δεν αναγνωρίζεται από το κράτος. Δεν απολαμβάνουν κανένα από τα δικαιώματα τα οποία προβλέπονται από την Σύμβαση-Πλαίσιο. Καταπα- τούνται ακόμα και τα βασικά δικαιώματα της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα δικαιώματα του ανθρώπου, όπως για παρά- δειγμα, το «δικαίωμα του συνε- ταιρίζεσθαι».Έτσι είναι αδύνατη η ίδρυση και εγγραφή μακεδό- νικων συλλόγων και ενώσεων. Η επίσημη θέση του κράτους, η οποία παρουσιάζεται και στα σχολεία, είναι ότι οτιδήποτε το μακεδόνικο είναι βουλγάρικο και ότι μακεδόνικο έθνος και γλώσσα δεν υπάρχουν. Είναι κατανοητό ότι το κράτος δεν επενδύει ούτε ένα ευρώ στην ανάπτυξη και διατήρηση της μακεδόνικης κουλτούρας, ενώ επενδύει πολλά στην προσπά- θεια εκβουργαρισμού της. Άλλο σοβαρό πρόβλημα είναι οι δη- λώσεις μίσους. Τα δικαστήρια προστατεύουν αυτούς που προσβάλουν και όχι αυτούς που προσβάλονται. Για παράδειγμα, ένας τηλεπαρουσιαστής, δή- λωσε σε συνέντευξη ότι όλοι οι «Μακεδονιστές» είναι άτομα αγράμματα και ανήθικα. Και το δικαστήριο τον αθώωσε. Τέτοια παραδείγματα υπάρχουν πολ- λά. Επίθετα όπως «αγράμματοι, προδότες, χαφιέδες κτλ», συ- χνά χρησιμοποιούνται σχετικά με τους Μακεδόνες, ακόμα και στα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Το 2006, δήμαρχος πόλης της Βουλγαρίας, κάλεσε να διω- χθούν από τη Βουλγαρία όλοι αυτοί που αισθάνονται Μακε- δόνες. Δύο βουλευτές ζήτησαν τα μέλη του κόμματός μας να κλείνονται κατευθείαν στη φυ- λακή, χωρίς να δικάζονται, και ακόμα και αρχηγός κόμματος που εκπροσωπείται στη βουλή, δήλωσε ότι άτομα όπως εμείς πρέπει να εκτελούνται στο δρό- μο. Δεν επήλθε καμία αντίδρα- ση από κρατικά όργανα.

• Ποιά ήταν η κατάσταση των Μακεδόνων την περίοδο του κομμουνισμού;

Την περίοδο του κομμουνι- σμού, η συμπεριφορά απέναντι στους Μακεδόνες, πέρασε από δύο φάσεις. Σε πρώτη φάση, την περίοδο της δεκαετίας του ’40 και ’50, οι Μακεδόνες ήταν αναγνωρισμένοι και υπήρχε μά- λιστα και μια πολιτιστική αυτο- νομία στη Μακεδονία του Πίριν. Μέχρι και διαπραυματεύσεις υπήρχαν για κάποιο διάστημα με σκοπό την ένωση της με την τότε Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Μακεδονίας, στα πλαίσια της τότε Γιουγκοσλαβίας. Μια χρονιά επιτράπηκε η διδασκα- λία της μακεδόνικης γλώσσας στα βουλγάρικα σχολεία, άνοι- ξε μακεδόνικο βιβλιοπωλείο, θέατρο, γίνονταν εκπομπές στο βουλγάρικο ραδιόφωνο για τους Μακεδόνες κ.α. Στις απο- γραφές εκείνου του καιρού, οι Μακεδόνες ήταν 187.000, δη- λαδή το 63% του πληθυσμού της Μακεδονίας του Πίριν, ενώ οι Βούλγαροι ήταν 33% και 4% άλλες εθνικότητες. Έπειτα η πο- λιτική άλλαξε, οι Μακεδόνες δεν αναγνωρίζονταν πλέον και άρ- χισε ένας βίαιος διωγμός τους. Άλλαξαν τα διαβατήρια και αντί να γράφουν Μακεδόνες, έγρα- φαν πλέον Βούλγαροι. Απαγο- ρεύτηκε η ακρόαση του Ράδιο Σκόπιε και των μακεδόνικων τραγουδιών. Με όλα τα μέσα ενός ολοκληρωτικού κράτους, οργανώθηκε ολική αφομοίωση, όπου εξαφανίστηκαν ιστορικά μνημεία όπως το μακεδόνικο σύμβολο του μοναστηριού Ριλ- σκι. Πολλοί αντιστάθηκαν στην πολιτική αυτή και εκατοντάδες άτομα βρέθηκαν στη φυλακή, ή τα ανάγκασαν να μετοικήσουν ή βασανίστηκαν φριχτά. Την περίοδο εκείνη εμφανίστηκαν δεκάδες παράνομες μακεδόνι- κες οργανώσεις, εκ των οποίων μέρος των μελών τους είναι ακόμα ενεργά στο κίνημά μας. Ως παράδειγμα θα αναφέρω τον συμπρόεδρο του ΟΜΟ Ίλι- ντεν ΠΙΡΙΝ- Στόγιαν Γκεοργκίεβ, ο οποίος λόγω της συμμετοχής του σε μακεδονικές οργανώ- σεις την περίοδο του κομμου- νισμού, κλείστηκε σε βουλγά- ρικες φυλακές δύο φορές από τέσσερα χρόνια. Όπως και στην Ελλάδα, οι κομμουνιστές, από υποστηρικτές των Μακεδόνων, μεταλλάχτηκαν στους χειρότε- ρους εχθρούς μας.

• Με ποιόν τρόπο το κόμμα σας αγωνίζεται για τα δικαι- ώματα των Μακεδόνων στη Βουλγαρία;

Καταρχήν, οργανώνουμε τους Μακεδόνες στον αγώνα τους για ανθρώπινα δικαιώματα. Βο- ηθάμε εντός και εκτός του κόμ- ματος, διάφορες μακεδόνικες μη κυβερνητικές οργανώσεις και συλλόγους με συμβουλές, επαφές, εξιδεικευμένη βοήθεια κ.α. Γύρω από το κόμμα έχει δη- μιουργηθεί μια πλειάδα συλλό- γων και λεσχών, όπου κυριαρχεί ένα πολύ καλό κλίμα συνερ- γασίας και κατανόησης. Μα- θαίνουμε τους ανθρώπους ότι πρέπει να αγωνίζονται για τα δικαιώματά τους χωρίς φόβο, πώς να το πετύχουν αυτό, αλλά ταυτόχρονα μαθαίνουμε και εμείς. Κατα δεύτερο λόγο, πληρο- φορούμε τους διεθνείς παρά- γοντες ότι υπάρχει σοβαρό πρόβλημα σε ότι αφορά τα δι- καιώματα των Μακεδόνων στη Βουλγαρία. Πιστεύω ότι στον τομέα αυτό έχουμε πετύχει πολλά. Όλο και περισσότερο γί- νεται κατανοητό ότι το πρόβλη- μα υπάρχει και ότι η μειονότητα δεν είναι μικρή. Άλλο σημαντικό μέρος των ενεργειών μας είναι να ενημε- ρώνουμε όχι μόνο τα μέλη της μακεδόνικης μειονότητας, αλλά και ολόκληρη την κοινή γνώμη της Βουλγαρίας, για την ύπαρξή μας, τα προβλήματά μας και τον σκοπό του αγώνα μας. Έχουμε μεγάλη στήριξη από την εφη- μερίδα Ναρόντνα Βόλια (Λαϊκή Θέληση) και από το περιοδικό Μακεντόνσκι Γκλας, όπως και επίσης, ως κόμμα, διαθέτουμε ιστοσελίδα στο ίντερνετ και θα θέλαμε στο μέλλον να έχουμε και δικό μας ραδιόφωνο, αλλά εκεί συναντάμε πολλά εμπόδια. Θέλουμε να εγγραφούμε ως κόμμα και μέσω των εκλογών να συμμετάσχουμε στην πολι- τική ζωή και στο σύστημα και από εκεί να διεκδικούμε τα δι- καιώματά μας. Πιστεύουμε ότι με τον τρόπο αυτό, ο φόβος των Μακεδόνων θα εξατμι- στεί και θα γκρεμιστεί ο μύθος ότι Μακεδόνες δεν υπάρχουν. Πραγματικά, όταν οι Βούλγαροι πολίτες δουν ότι χιλιάδες ψήφοι πάνε στο κόμμα μας, τότε κανείς δεν θα μπορεί να τους πείσει ότι δεν υπάρχει μακεδόνικη μειο- νότητα στη Βουλγαρία. Από την άλλη πλευρά, πιστεύουμε ότι οι νόμιμες ενέργειές μας θα κατα- φέρουν να πείσουν την κοινή γνώμη ότι δεν είμαστε κάτι το βλαβερό για τη χώρα. Αυτό θα διαλύσει την κοινωνική στήριξη της σημερινής αντιμακεδόνικης πολιτικής. Επιμένουμε όλο αυτό το διά- στημα, χωρίς δυστυχώς επιτυ- χία, να αρχίσουμε διάλογο με τις αρχές για την κατάσταση και τα δικαιώματα των Μακε- δόνων. Οι αρχές επιμένουν ότι δεν υπάρχουμε. Εμείς όμως δεν παραιτούμαστε. Εδώ θα πρέπει να σημειώσου- με ότι μία από τις μεγαλύτερες επιτυχίες μας ήταν η κατάκτηση του δικαιώματος των ειρηνικών συγκεντρώσεων. Πριν από λίγα μόνο χρόνια, το να συγκεντρω- θούμε κάπου δημόσια, να κά- νουμε ομιλίες ή και να κρατάμε πανώ, ήταν κάτι που μόνο ονει- ρευόμασταν. Αυτό τώρα έχει αλλάξει. Άλλη μεγάλη επιτυχία μας, κατα τη γνώμη μου, είναι το γεγονός ότι τα αιτήματά μας και οι παρατηρήσεις μας, μέσω των διεθνών Εκθέσεων, καταλή- γουν στα χέρια των βουλγάρι- κων αρχών και παράδειγμα για αυτό ήταν η προ διμήνου Έκθε- ση του Τόμας Χάμμαρμπεργκ, Επιτρόπου για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του Συμβουλίου της Ευρώπης, όπου εξ ολοκλή- ρου συμπεριλήφθηκαν οι από- ψεις μας και τα αιτήματά μας.

• Γνωρίζουμε ότι η Βουλγα- ρία δεν αναγνωρίζει το ΟΜΟ Ίλιντεν ΠΙΡΙΝ. Πείτε μας κάτι γιαυτό.

Οι βουλγάρικες αρχές επέτρε- ψαν την εγγραφή του κόμματός μας το Φεβρουάριο του 1999, λίγες μέρες πριν την κατάθεσή της αίτησης τους για ορισμό ημερομηνίας έναρξης των δια- πραγματεύσεων με την Ε.Ε. τον επόμενο χρόνο, δύο εβδομά- δες αφού έλαβαν τη ζητούμενη ημερομηνία, απαγόρεψαν το κόμμα. Κερδίσαμε την υπόθε- ση στο Διεθνές Δικαστήριο του Στρασβούργου, αλλά η Βουλγα- ρία αρνήθηκε να μας επιστρέ- ψει τη νομιμότητα με τη δικαι- ολογία ότι η απόφαση αυτή δεν είναι υποχρεωτική προς εκτέλε- ση. Και όχι μόνο αυτό. Άλλαξε το νόμο και αντί να χρειάζονται 50 υπογραφές για την σύσταση κόμματος, τώρα είναι αναγκαί- ες 5000. Εμείς καταφέραμε το 2006 να συγκεντρώσουμε 6000 υπογραφές, μέσα σε κλί- μα εκφοβισμού και απίστευτης προπαγάνδας εναντίων μας. Το δικαστήριο βρήκε άλλες τυπι- κές αιτίες για να αρνηθεί την εγ- γραφή μας και τα μέλη μας που υπέγραψαν, καλέσθηκαν στην αστυνομία με σκοπό τον εκφο- βισμό. Κάποιοι τρεις φορές. Ο σκοπός αυτών των ενεργειών ήταν να φοβηθούν τα μέλη μας και να καταστεί αδύνατο να συ- γκεντρωθούν ξανά 5000 υπο- γραφές για νέα αίτηση εγγρα- φής. Ταυτόχρονα, για να σωθεί ο μύθος της ανυπαρξίας των Μακεδόνων, μέσω των μέσων μαζικής ενημέρωσης, εξαπλώ- θηκε η συκοφαντία ότι πληρώ- ναμε πολίτες για να υπογρά- ψουν με το ποσό των 500 ευρώ. Δηλαδή για τον σκοπό αυτό, ξοδέψαμε 3 εκατομύρια ευρώ !!!. Επίσης μας συκοφαντούσαν ότι κλέβαμε τα στοιχεία των πο- λιτών, ότι εγγράψαμε νεκρούς κτλ. Εάν όλα αυτά ήταν αλήθεια τότε, είναι οφθαλμοφανές, αμέ- σως θα μας δίκαζαν και φυλά- κιζαν. Μέχρι τώρα τρεις φορές προσπαθήσαμε να εγγραφού- με, χωρίς επιτυχές αποτέλεσμα. Βρισκόμαστε ξανά στο Στρα- σβούργο, προσδοκώντας μια απόφαση ξεκάθαρη, την οποία η Βουλγαρία δεν θα μπορεί τόσο εύκολα να την προσπερά- σει. Το πρόβλημα δεν υπάρχει μόνο με το κόμμα. Όπως ανέφε- ρα παραπάνω, δεν εγγράφεται καμία μακεδόνικη οργάνωση στη Βουλγαρία.

• Μετά την είσοδο της Βουλ- γαρίας στην Ευρωπαϊκή Ένω- ση, βελτιώθηκε η κατάσταση των πραγμάτων για τους Μα- κεδόνες;

Όχι πολύ. Οι βουλγάρικες αρχές αρχικά θεώρησαν ότι αφού έγι- ναν μέλος, τα κριτίρια δεν ισχύ- ουν πλέον για τη Βουλγαρία και έτσι σκλήρυνε την πολιτική της εναντίων μας. Απαγόρεψε ει- ρηνική συγκέντρωση, κάλεσμα να απαγορευτεί η μακεδόνικη εφημερίδα «Νάροντνα Βό- λια»….Ευτυχώς πολύ γρήγορα τους αποδείξαμε ότι κάνουν λά- θος και λιγάκι τα πράματα ηρέ- μησαν, το οποίο φαίνεται και από το γεγονός ότι φέτος δεν απαγορεύτηκε ο εορτασμός για το Γιάνε Σάντανσκι.

• Έχετε συνεργασία με άλλες μακεδόνικες οργανώσεις ανα τον κόσμο;

Ναι. Στενή συνεργασία στα Βαλκάνια έχουμε με το Ουράνιο Τόξο, το κόμμα των Μακεδό- νων στην Ελλάδα. Συνεργασία η οποία πολύ μας βοήθησε και μας βοηθάει. Επίσης, συνερ- γαζόμαστε με τις οργανώσεις των Μακεδόνων της Αλβανίας και με τον Σύλλογο των Παι- διών Φυγάδων από την Μπίτο- λα. Επαφές επίσης έχουμε και με μακεδόνικες οργανώσεις από την Ρουμανία, Κροατία και Σερβία. Εκτός Βαλκανίων, στενή συνεργασία έχουμε με το Μακεδονικό Διεθνές Κίνη- μα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (MHRMI) του Καναδά, την Αυ- στραλιανή Μακεδόνικη Επιτρο- πή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (AMHRC) και με την Ενωμένη Μακεδόνικη Διασπορά (UMD). Στην Βουλγαρία, καλές σχέσεις έχουμε με το Βουλγάρικο Παρα- τηρητήριο των Συμφωνιών του Ελσίνκι. Σημαντικότατες επίσης είναι οι σχέσεις μας με την Ευ- ρωπαϊκή Ελεύθερη Συμμαχία (EFA), όπου το κόμμα μας είναι μέλος.

• Ποιά είναι η θέση σας σε ότι αφορά το αίτημα της Ελλά- δας, η Δημοκρατία της Μακε- δονίας να αλλάξει το όνομά της;

Αυτό είναι ένα παράλογο αί- τημα, γεννημένο από την μα- ταιοδοξία του ελληνικού εθνι- κισμού. Τα αληθινά κίνητρα δεν μπορούν να είναι αυτά που παρουσιάζονται επίσημα – ούτε η Δημοκρατία της Μα- κεδονίας μπορεί να αποτελέσει απειλή για την Ελλάδα, ούτε το σύστημα του ΝΑΤΟ και της Ε.Ε. επιτρέπει οποιοδήποτε είδος επιθετικότητας. Σ’ότι αφορά το όνομα και γενικά τα μακεδό- νικα ονόματα, για παράδειγμα μπορούμε να φέρουμε το γεγο- νός ότι στη Βουλγαρία υπάρχει ένας σωρός οδών, πλατειών, κτιρίων, ακόμη και κομμάτων που στην ονομασία τους περι- έχουν και την λέξη Μακεδονία, μακεδόνικος κτλ. Στην Σόφια υπάρχει οδός Αλεξάνταρ Μα- κέντονσκι και στο Πλόβντιβ υπάρχει άγαλμα του Φίλιπ Μα- κέντονσκι. Αλλά σε όλα αυτά η Ελλάδα δεν αντιδρά καθόλου, που καθαρά δείχνει ότι το πρό- βλημα δεν είναι το όνομα, αλλά οι ίδιοι οι Μακεδόνες, το μακε- δόνικο έθνος και η μακεδόνικη γλώσσα. Τα κίνητρα δηλαδή εί- ναι τα ίδια λόγω των οποίων και η Βουλγαρία δεν αναγνωρίζει μακεδόνικο έθνος και γλώσσα. Οι δύο αυτές χώρες (Ελλάδα και Βουλγαρία) δεν έχουν τη δύναμη να αντιμετωπίσουν την πραγματικότητα, ούτε να ανα- γνωρίσουν τα λάθη του παρελ- θόντος. Δεν είναι τυχαίο που παρατηρείται κάποια συνεργα- σία μεταξύ Ελλάδας και Βουλ- γαρίας, όχι μόνο ενάντια στη Δημ.της Μακεδονίας, αλλά και ενάντια στις μακεδόνικες μει- ονότητες. Να υπενθυμίσω πως πέρυσι, οι βουλγαρικές αρχές, χωρίς αιτία, αλλά και παράνο- μα, κατάσχεσαν στα σύνορα με την Ελλάδα προεκλογικό υλικό του Ουράνιου Τόξου.

• Τι μήνυμα θα στείλετε στους Μακεδόνες που ζουν στην Ελ- λάδα;

Το ίδιο που λέω στους Μακε- δόνες της Βουλγαρίας. Πρέπει να αγωνιστούμε για τα δικαι- ώματά μας χωρίς σταματημό, χωρίς απογοητεύσεις, χωρίς φόβο. Εάν κάθε γενιά αγωνιστεί σύμφωνα με τις δυνατότητές της, τότε σίγουρα θα πετύχουμε πολλά. Πιστεύω ότι κάποτε θα ‘ρθει η στιγμή που όλοι οι Μα- κεδόνες θα ζουν σε μια Ευρώπη χωρίς σύνορα, απολαμβάνο- ντας όλα τα δικαιώματά τους, ως ισότιμοι Ευρωπαίοι πολίτες.

Στα 14 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της πόλης της Φλώρινας-Λέριν- Лерин, ανάμεσα στα βουνά Βίτσσο και Νερέτσκα Πλάνινα, βρίσκεται το πανέμορ- φο μακεδόνικο χωριό Νέρετ-Πολυπόταμος. Ανήκει στο δήμο Περά- σματος-Κουτσσκόβενι και έχει μόνιμους κάτοικους γύρω στους 500. Βόρεια συνορεύει με τον οικισμό Μοτέσ- σνιτσα-Καλύβια και το χωριό Νεβόλιανι- Σκοπιά ενώ νότια με τα χωριά Μπάπτσσορ- Ποιμενικό (υπάρχουν μόνο ερείπια), Βίσσενι- Βυσσινιά, Τσσερέσσνι- τσα-Πολυκέρασο και Πρεκοπάνα-Περικοπή. Ανατολικά συνορεύει με την Καρπέσσινα- Ατραπός και με το Λάγκεν-Τριανταφυλλιά και δυτικά με τα χωριά Στάτιτσα-Μελάς, Κο- νόμλαντι-Μακροχώρι και τα ερημωμένα χωριά Τούριε-Κορυφή και Τρσιε-Τρίβουνο.

Σε μια παραδοσιακή ταβέρνα συναντή- σαμε τον Σώτηρ Μελίτσσεβ και τον Άτανας Βλάχοβ με την παρέα τους. «Το όνομα Νέρετ σημαίνει αταξία και δόθηκε επειδή τα σπίτια του χωριού δεν βρίσκο- νται σε κάποια σειρά. Αλλά- χτηκε από τις ελληνικές αρχές το 1935 σε Πολυπόταμο, όπως αλλάχτηκαν και τα ονόματα των κατοίκων. Ο Τσσότσσοβ έγινε Σαλιάκος, ο Κολίτσσιν- Κίζας, ο Λέκσοβ-Χριστίδης, ο Σεσστέβκιν-Σταμένης, ο Γκαζλάινοβ-Φιλίππου, ο Ντίνεβ-Μάρκος κτλ. Αλλά εμείς ακόμα και σήμερα χρησιμο- ποιούμε το μακεδόνικο όνομα του χωριού και τα μακεδόνικα ονόματα των οικογενειών, όπως χρησιμοποιούμε και τα μακεδόνικα τοπονύμια των γύρω τοποθεσιών. Όρνιτσα, Γκόλεμα Πάντινα, Ντέλκα, Κριβ Κάμεν, Λέουρντα, Παντίνιετο, Τσσούνο, Τούριανσκα πλό- τσσα, Στρέντερεκ…….» μας ενη- μέρωσε η παρέα στο Νέρετ. «Το χωριό είναι πολύ παλιό και δημιουργήθηκε από την ένωση των οικισμών Σέλισ- στε, Ρούντινι και Λόπουσ- σετς. Αναφέρεται ως Νέρετ σε τούρκικα ντοκουμέντα του 15ου αιώνα. Μέσα από το χωριό περνάει το ποτάμι Νέρετσκα Ρέκα και τα γύρω βουνά είναι σκεπασμένα από νταμπ-βελανιδιές και μπούκα- οξυές. Αυτή είναι και η κύρια ασχολία πολλών κατοίκων του χωριού. Ντάρβαρι-ξυλοκόποι. Επίσης οι κάτοικοι ασχολού- νται με την καλλιέργεια της φράουλας-πλανούτσσκι (όλο και λιγότερο),των φασολιών- μπομπ, της πατάτας-καρτόλι και υπάρχουν και αρκετά ζωντανά (1500 πρόβατα και 70 μουλάρια). Υπάρχουν πολλοί μάστορες κατασκευής σπιτιών και πολλές παρα- δοσιακές ταβέρνες. Επίσης το Νέρετ είναι πολύ γνωστό για τους μουσικούς του. Ο Γιάντσσο Τάρπτσσεβ-Κίζοβ ήταν ο πρώτος που ‘τόλμησε’ την δεκαετεία του ’80 να τραγουδήσει στη μακεδόνικη γλώσσα και για το λόγο αυτό υπέφερε πολλά. Γνωστοί είναι σήμερα οι αδελφοί Αθανασί- ου, μουσική οικογένεια, που προσπαθεί να διατηρήσει το μακεδόνικο χορό και τραγού- δι». «Το χωριό έχει δύο νεκροτα- φεία, το Σβέτι Τάνας-Άγιος Αθανάσιος, όπου θάβονταν οι μακεδονίζοντες και το Σβέτι Νίκολα όπου θάβονταν οι ελληνίζοντες. Η εκκλησία του χωριού είναι η Σβέτα Μπογκο- ρόντιτσα η οποία χτίστηκε το 1913 και επίσης υπάρχει και το μοναστήρι του Σβέτι Λούκα- Αγίου Λουκά». «Το Νέρετ ήταν από πάντα χωριό μακεδόνικο το οποίο εκδήλωνε την μακεδονι- κότητά του και συμμετείχε ενεργά στους αγώνες του μακεδόνικου λαού. Πολλοί ήταν οι κάτοικοι που βγήκαν στα βουνά ως κόμιτι για να πολεμήσουν ενάντια στους Τούρκους. Υπάρχουν πολλοί θρύλοι για την εποχή εκείνη και ο γνωστότερος μιλάει για τρεις Νερέτσι και έναν από το Λάγκεν, οι οποίοι επιστρέ- φοντας από την Αμερική, την περίοδο της επανάστασης του Ίλιντεν (1903), έτυχαν σε γάμο στο χωριό, στην τοποθεσία Κάλιντο Γκούμνο. Ο Τούρκος Βέλια (διοικητής) θέλησε να ΄’δοκιμάσει΄’ τη νύφη και αυτοί τον σκότωσαν. Κρύφτηκαν στη Γκαζλάινοβα πλέμνα (αχυρώ- να), όπου και τους βρήκαν και τους έκαψαν ζωντανούς. Μόνο ο Λάγκενετς κατάφερε να γλιτώσει. Το όνομα του ενός Νερέτετς ήταν Κότε Αβρά- μοβ, τα άλλα ονόματα δεν τα θυμόμαστε». «Μεγάλη ήταν και η συμμετο- χή των κατοίκων στις τάξεις του Δημοκρατικού Στρατού, την περίοδο του Εμφυλίου πολέμου. 81 άτομα ηλικίας 20-35 χρονών σκοτώθηκαν τότε. Πολλές οικογένειες εκδιώχθηκαν ή αναγκάστηκαν να καταφύγουν στις πρώην ανατολικές χώρες. Λέξο Με- τσσκάροβ, Γκιόργκι Μάρκοβ, Πάντο Βλάοβ, Τάνας Κίρκοβ, Γκιόργκι Ρασπόπτσσεβ, Κώστα Ιούγκρεβ και πολλοί άλλοι ζούνε πλέον σε άλλες χώρες και δεν τους επιτρέπεται να επιστρέψουν στη γεννέτη- ρά τους. Γνωστότερος από αυτούς ο Μανόλι Γιοβάντσσεβ, ο ποδοσφαιριστής, ο οποίος ήταν συμπαίκτης του Φέρεντς Πούσσκας, του θρύλου της Ουγγαρίας». «Το 1936 στο Νέρετ κατοικού- σαν περίπου 5500 άνθρωποι. Ενδειχτικά μόνο αναφέρουμε ότι η Καπαλίτσσεβα μάαλα (γειτονιά) αριθμεί 40 σπίτια και κατοικούνται μόνο τα τρία. Μεγάλο κύμα μεταναστών αναχώρησε για την Αυστραλία πριν το 2ο Παγκόσμιο πόλεμο και ακόμα ένα κύμα την περίοδο της δεκαετίας του ’50. Έφευγαν ολόκληρες οικογέ- νειες και πολλές είναι αυτές που δεν άφησαν κανέναν δικό τους στο χωριό. Σήμερα στην Αυστραλία ζούνε περίπου 4000 Νερέτσι (μαζί με τους απογόνους τους), κυρίως στη Μελβούρνη και στη Δυτική Αυστραλία, έχουν το δικό τους σύλλογο και τη δική τους αίθουσα εκδηλώσεων και συ- νεχίζουν ακόμα και σήμερα να διατηρούν τη μακεδόνικη τους ταυτότητα. Πολλοί από τους Νερέτσι 2ης και 3ης γενιάς είναι επιτυχυμένοι επιχειρημα- τίες, δικηγόροι, φαρμακοποιοί, γιατροί κ.α. Επίσης υπάρχουν πολλοί Νερέτσι στον Καναδά, στις ΗΠΑ,στη δυτική Ευρώπη και στις πρώην ανατολικές χώ- ρες (κυρίως στη Δημοκρατία της Μακεδονίας)». Σήμερα η ζωή κυλάει αργά σ’αυτό το μικρό πλέον χωριό. Οι κάτοικοι έχουν ιδρύσει πο- λιτιστικό σύλλογο και προσπα- θούν μ’αυτόν τον τρόπο να διατηρήσουν τη μακεδονική τους ταυτότητα και κουλτού- ρα. Άξιο λόγου είναι και το γεγονός ότι στις περασμένες Ευρωεκλογές του 2009, πρώτο κόμμα σε ψήφους στο χωριό ήρθε το κόμμα των εθνικά Μακεδόνων, Ουράνιο Τόξο- Виножито. Τιμή τους !!!

Η Κατίνα Αντρέε- βα γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Μόκρενι- Λέρινσκο (Βαρι- κό-Φλώρινας), τα δύσκολα χρόνια της δικτατορίας του Μεταξά. Ήταν κόρη του Κούζ- μαν Αντρέεβ και εγγονή του Νίκολα Αντρέεβ, προέδρου του χωριού. Την εποχή εκείνη είχαν κορυφωθεί οι διώξεις των εθνι- κά Μακεδόνων από την τζα- νταρμέρια (χωροφυλακή). «Είτε γίνεσαι Έλληνας, ή θα πεθάνεις» φώναζε στους κατοίκους του χωριού ο χωροφύλακας. Οι με- γαλύτεροι στην ηλικία, οι οποί- οι δε γνώριζαν την ελληνική γλώσσα, επικοινωνούσαν με τα παιδιά τους χρησιμοποιώντας κινήσεις των χεριών, όπως οι κωφάλαλοι.
Λόγω κάποιου περιστατικού, η αστυνομία συνέλαβε τον πατέ- ρα της Κατίνα και πέντε ή έξι άλ- λους. Η Κατίνα αντέδρασε και τότε δοκίμασε για πρώτη φορά το βούρδουλα του χωροφύλα- κα. Ήταν μόλις έντεκα χρονών. Σεπτέμβριος του 1944 … η να- ζιστική κατοχή περνάει τις τε- λευταίες της μέρες. Τα χωριά, το ένα μετά το άλλο, ελευθερώνονται … στους δρόμους και τις πλατείες Μακε- δόνες και Έλληνες, αγκαλιά τραγουδούν “Για την ελευθερία του λαού … “Στα χωριά τα πα- νηγύρια άρχισαν. Τα Μακεδόνικα χωριά άρχισαν να προσχω- ρούν στους παρτιζά- νους. Όλοι μιλούσαν χαρούμενα και έλε- γαν ότι τα βάσανα των Μακεδόνων τε- λείωσαν. Το αντίθετο όμως.
Η νεολαία του Μό- κρενι δημιούργησε θεατρική ομάδα και ανέβασε το έργο του Βόινταν Τσσερνο- ντρίνσκι «Μακέντον- σκα κρβαβα σφά- ντμπα» (Македонска крвава свадба- Μακεδόνικος αιμα- τοβαμμένος γάμος). Μια από τις πρώτες παραστάσεις δόθηκε στο χωριό Έμπορε (Κάιλαρσκο)-Εμπόριο (Πτολεμαḯδας) και η Κατίνα έπαιξε τον ρόλο της Τσβέτα. Τόσο πολύ άρεσε στον κόσμο που όλοι άρχισαν από τότε να την αποκαλούν Τσβέτα.
Για τον ρόλο της αυτό, αλλά και για το μακεδό- νικό της πνεύμα, πολ- λές φορές οδηγήθηκε στο αστυνομικό τμήμα όπου βασανίστηκε φρι- χτά.
Ενώ όλοι νόμισαν πως οι μαύρες μέρες είχαν πλέον τελειώσει, άρχι- σαν εκ νέου χειρότερες. Η χωροφυλακή και οι ΠΑΟτζήδες γύριζαν σε όλα τα μακεδόνικα χωριά και τρομοκρα- τούσαν τον πληθυσμό, καίγοντας, βιάζοντας, σκοτώνοντας.
Με την δημιουργία του Δημοκρατικού Στρα- τού, πολλοί νέοι, ανά- μεσά τους και η Κατί- να-Τσβέτα, εντάχθηκαν στις γραμμές του για να αγωνιστούν για ένα καλύτερο αύριο σε ότι αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα των Μακε- δόνων. Το τάγμα όπου ανήκε η Τσβέτα αγωνιζόταν στο βουνό Βίτσσο-Βίτσι και εκεί επιδεικνύ- οντας θάρρος και μαχητικότη- τα, έγινε επίτροπος του λόχου της.
Το 1949 το Σύνταγμα όπου ανή- κε, έλαβε διαταγή να καταλάβει το ύψωμα Κουλκουτούρια, ανά- μεσα στα χωριά Νέρετ (Πολυ- πόταμος) και Τάρσιε (Τρίβουνο) της Φλώρινας-Λέριν. Η Τσβέτα, όπως και σε άλλες ενενήντα και άνω μάχες, με το αυτόματο στα χέρια, έτρεχε μπροστά φωνάζο- ντας «Ούρααα, νάπρεντ, κε γκι ζντρόμπιμε»(Εμπρός, θα τους διαλύσουμε).
Πριν όμως τελειώσει εκείνη η μάχη, η Τσβέτα τραυματίστηκε θανάσιμα. Έτσι, στα υψώματα του Βίτσσο πλάνινα έσβησε η ζωή αυτής της ηρωίδας Μα- κεδόνισσας-Μακέντονκα,στη οποία πριν από κάθε μάχη, άρε- σε να τραγουδάει το τραγούδι «Βο μπόρμπα, βο μπόρμπα, μα- κεντόνσκι νάροντε» (Во борба, во борба, македонски народе -Στον αγώνα, στον αγώνα, μα- κεδονικέ λαέ).
Δύο φορές παρασημοφορήθη- κε από την ηγεσία του Δημο- κρατικού Στρατού, με το «Με- τάλλιο Γεναιότητας».

Μακεδόνικα τρα- γούδια υπάρχουν αμέτρητα. Κάθε πε- ριοχή, κάθε χωριό, κάθε γειτονιά είχε τα τραγούδια της ή την εκδοχή τραγουδιών που ακούγονταν ευρύτερα. Δεν υπάρχει ούτε μια στιγμή, ούτε ένα μέρος της ζωής των Μακεδόνων που να μην τρα- γουδήθηκε ανα τους αιώνες. Τραγουδήθηκε ο έρωτας και η αγάπη πάνω από όλα, ο πόλε- μος και η σκλαβιά, ο τρύγος και ο θέρος, η γέννηση και ο χαμός αγαπημένων, η ξενιτιά και ο ξε- ριζωμός, η απιστία, το θάρρος, οι θρησκευτικές γιορτές, το νοι- κοκυριό, η φτώχεις και τα πλού- τη και πολλά άλλα.
Αλλά όπως οι Μακεδόνες κυ- νηγήθηκαν από τις ελληνικές αρχές για τη Μακεδονικότητά τους, σε όλη την ελληνική επι- κράτεια, έτσι κυνηγήθηκαν και τα τραγούδια τους. Απαγορεύ- τηκαν επι πολλές δεκαετείες και ακόμα και σήμερα πολλοί Μα- κεδόνες διασκεδάζουν ή θρη- νούν, παντρεύονται ή γλεντούν άλαλα και χορεύουν μόνο με μουσική. Χωρίς στίχο. ,,Σαν τις αρκούδες,,.
Η επίσημη προπαγάνδα δηλώ- νει ότι οι περισσότεροι μακε- δόνικοι χοροί δεν είχαν ποτέ στίχους και επίσης φρόντισαν να αλλάξουν τα ονόματα αυτών (το пушчено-πουσττσένο έγινε λυτός, το елено моме- έλενο μόμε έγινε κόρη Ελένη (ακόμα και η μεταφραση που του έγινε είναι λάθος επειδή έλενο μόμε σημαίνει κοπέλα ελαφίνα και όχι κόρη Ελένη)) ή και να τους βάλουν ελληνικούς στίχους (μήλο μου κόκκινο κτλ.). Στίχους έχουν όλοι οι μακεδό- νικοι χοροί ,και τα τραγούδια έχουν όλα στίχους στη μακεδό- νικη γλώσσα.
Τα περισσότερα μακεδόνικα τραγούδια μιλούν για την αγάπη και τον έρωτα, όπως επίσης και για την περίοδο του Ίλιντεν-την επανάσταση των Μακεδόνων εναντίων των Τούρκων- όπου εξυμνούνται τα κατορθώματα των Μακεδόνων κόμιτι. Επίσης μεγάλος αριθμός τραγουδιών διηγείται τα βάσανα και τον ξεριζωμό των Μακεδόνων την περίοδο του εμφυλίου πολέ- μου στην Ελλάδα (1946-1949) όπου χάθηκαν πολλοί Μακε- δόνες και χιλιάδες εκδιώχθη- καν ή αναγκάστηκαν να εγκα- ταλείψουν τις εστίες τους και να καταφύγουν στο εξωτερικό για να γλιτλωσουν από τις βιαιότητες του κυβερνητικού στρατού.

Παρακάτω παρου- σιάζεται ένα τρα- γούδι στη μακεδό- νικη γλώσσα και σε μετάφραςση στην ελληνική. Λέγεται КАМБАНИ БИЈАТ СРЕД БАНИЦА – ΚΑ- ΜΠΑΝΙ ΜΠΙΑΤ ΣΡΕΝΤ ΜΠΑΝΙΤ- ΣΑ και ανήκει στην κατηγορία τραγουδιών του εμφυλίου πολέμου. Αναφέρεται σε περι- στατικό στο χωριό Μπάνιτσα – Βεύη Φλώρινας όπου ο επί- σημος ελληνικός κυβερνητικός στρατός συγκέντρωσε τον πλη- θυσμό του χωριού, εκτέλεσε ορισμένο αριθμό αντρών και τους υπόλοιπους τους εξόρισε στα ερημονήσια του Α.ιγαίου. Τα γυναικόπαιδα τα έδιωξε από το χωριό και βρήκαν καταφύγιο στο βουνό κοντά στο χωριό Νέ- βεσκα – Νυμφαίο Φλώρινας.
Λοιπόν Μακεδόνες, τραγου- δήστε στη γλώσσα μας. Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να μας το απαγορέψει.

КАМБАНИ БИЈАТ
СРЕД БАНИЦА

Камбани бијат сред Баница
народот да се собере
народот да се собере
во црква Свети Димитрија.
Народот да се собере
во цркрва Свети Димитрија.
Делба ми прават душмани
татковци браќа синови
татковци браќа синови
во пусти острови ги праќат.
Татковци браќа синови
во пусти острови ги праќат.
Мајки невести мали дечиња
сите планина ги отераја.
Сите планина ги отераја
планина село Невеска.
Сите планина ги отераја
планина село Невеска.
Вас не држи село Невеска
враќајте се еј Баничани.
Враќајте се еј Баничани
враќајте село село убаво.
Враќајте се еј Баничани
враќајте село село убаво.

ΚΑΜΠΑΝΙ ΜΠΙΑΤ ΣΡΕΝΤ ΜΠΑΝΙΤΣΑ

Καμπάνι μπίατ σρεντ Μπάνιτσα
ναρόντοτ ντα σε σόμπερε.
Ναρόντοτ ντα σε σόμπερε
βο τσρκβα Σβέτι Ντιμίτρια.
Ναρόντοτ ντα σε σόμπερε
βο τσρκβα Σβέτι Ντιμίτρια.
Ντέλμπα μι πράβατ ντούσσμανι
τάτκοβτσι μπράκια σίνοβι
Τάτκοβτσι μπράκια σίνοβι
βο πούστι οστρόβι γκι πράκιατ.
Τάτκοβτσι μπράκια σίνοβι
βο πούστι οστρόβι γκι πράκιατ.
Μάικι νεβέστι μάλι ντέτσσινια
σίτε πλανίνα γκι οτέραϊα.
Σίτε πλανίνα γκι οτέραϊα
πλανίνα σέλο Νέβεσκα.
Σίτε πλανίνα γκι οτέραϊα
πλανίνα σέλο Νέβεσκα.
Βας νε ντάρζζι σέλο Νέβεσκα
βρακιάιτε σε έι Μπανίτσσανι.
Βρακιάιτε σε έι Μπανίτσσανι
βρακιάιτε σέλο σέλο ούμπαβο.
Βρακιάιτε σε έι Μπανίτσσανι
βρακιάιτε σέλο σέλο ούμπαβο.

ΚΑΜΠΑΝΕΣ ΧΤΥΠΟΥΝ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΗΣ
ΜΠΑΝΙΤΣΑ (σημ.ΒΕΥΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ).

Καμπάνες χτυπούν στο κέντρο της
Μπάνιτσα
ο λαός να συγκεντρωθεί.
Ο λαός να συγκεντρωθεί
στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου.
Ο λαός να συγκεντρωθεί
στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου.
Χωρισμό μας κάνουν οι εχθροί
πατεράδες, αδελφούς γιούς.
Πατεράδες, αδελφούς γιούς
σε έρημα νησιά τους στέλνουν.
Πατεράδες, αδελφούς γιούς
σε έρημα νησιά τους στέλνουν.
Μητέρες νύφες μικρά παιδάκια
όλους στο βουνό τους έδιωξαν.
Όλους στο βουνό τους έδιωξαν
στο βουνό του χωριού Νέβεσκα. (σημ.
Νυμφαίο Φλώρινας).
Όλους στο βουνό τους έδιωξαν
στο βουνό του χωριού Νέβεσκα.
Εσείς δεν αντέχετε στο χωριό Νέβεσκα
επιστρέψτε έι Μπανίτσσανι. (Βευιώτες)
Επιστρέψτε έι Μπανίτσσανι
επιστρέψτε στο χωριό στο χωριό το
όμορφο.
Επιστρέψτε έι Μπανίτσσανι
επιστρέψτε στο χωριό στο χωριό το
όμορφο.

Τα μακεδόνικα χωριά τα οποία οργανώνουν χορούς και γλέντια με μακεδόνικο τραγού-
δι είναι πλέον πολλά. Σιγά σιγά όλο και περισσότεροι Πολιτιστικοί και Αθλητικοί Σύλ-
λογοι, Κοινότητες και Δήμοι, καταπολεμούν το φόβο τους και αντιδρούν στις πιέσεις
του επίσημου κράτους και παρακράτους με αποτέλεσμα το μακεδόνικο τραγούδι να
ακούγεται όλο και συχνότερα μετά από δεκαετείες βίαιης αποσιώπησης του. Εκτός από
τα πανυγήρια τα οποία λαμβάνουν χώρα κυρίως την περίοδο του καλοκαιριού, πολύ
συχνά πλέον, διοργανώνονται και χοροί με μακεδόνικο τραγούδι σε κλειστούς χώρους
(ταβέρνες, νυχτερινά κέντρα κτλ) με αφορμή μεγάλες γιορτές (Χριστούγεννα, Πάσχα,
Πρωτοχρονιά) αλλά και τα Καρναβάλια, την Καθαρή Δευτέρα, Πρωτομαγιά κ.α.
Παρακάτω δίνονται οι ημερομηνίες κάποιων από τα μεγαλύτερα μακεδόνικα πανυγή-
ρια. Υπάρχουν πολλά ακόμα. Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι συχνά οι ημερομηνίες των
πανηγυριών αλλάζουν λόγω κακών καιρικών συνθηκών ή με σκοπό την οργάνωσή τους
τις ημέρες του Σαββατοκύριακου.
• Крошари-Κρόσαρι-Αμπελιές (Ениџевардарско-Ν.Πέλλας) : 30 Απριλίου – 1η Μαΐου
• Куфалево-Κουφάλεβο-Κουφάλια (Солунско-Ν.Θεσσαλονίκης) : 1η Μαΐου
• Крива-Κρίβα-Γρίβα (Кукушко-Ν.Κιλκίς) : 2 Μαίου
• Забрдени-Ζαμπάρντενι-Λόφοι (Леринско-Ν.Φλώρινας) : 21 Μαΐου
• Емборе-Έμπορε-Εμπόριο (Кајларско-Ν.Κοζάνης) :2ο Σάββατο Ιουλίου
• Тиолишта-Τιόλιστα-Τοιχιό (Костурско-Ν.Καστοριάς) : 13 Ιουλίου
• Црвориново-Τσαρβορίνοβο-Μαρίνα (Негушко-Ν.Ημαθίας) : 14-15 Ιουλίου
• Битуше-Μπίτουσε-Παρόρι (Леринско-Ν.Φλώρινας) : 14-15 Ιουλίου
• Офчарани-Οφτσάρανι-Μελίτη (Леринско-Ν.Φλώρινας) : 19 και 20 Ιουλίου
• Шештеово-Σεστέοβο-Σιδηροχώρι (Костурско-Ν.Καστοριάς) : 19 και 20 Ιουλίου
• Апоскеп-Άποσκεπ-Απόσκεπος (Костурско-Ν.Καστοριάς) : 19-20 Ιουλίου
• Горно Котори-Γκόρνο Κότορι-Άνω Υδρούσα (Леринско-Ν.Φλώρινας) : 25-26 Ιουλίου
• Пателе-Πάτελε-Άγιος Παντελεήμωνας (Леринско-Ν.Φλώρινας) : 26-27 Ιουλίου
• Сетома-Σέτομα-Κεφαλάρι (Костурско-Ν.Καστοριάς) : 26-27 Ιουλίου
• Баница-Μπάνιτσα-Βεύη (Леринско-Ν.Φλώρινας) : 1-2 Αυγούστου
• Крпешина-Καρπέσινα-Ατραπός (Леринско-Ν.Φλώρινας) : 5 και 6 Αυγούστου
• Почеп-Πότσσεπ-Μαργαρίτα (Мегленско-Ν.Πέλλας) : 6 Αυγούστου
• Долно Котори-Ντόλνο Κότορι-Υδρούσα (Леринско-Ν.Φλώρινας) : 14-15 Αυγούστου
• Ракита-Ράκιτα-Ολυμπιάδα (Кајларско-Ν.Κοζάνης) : Περίοδος Δεκαπενταύγουστου
• Нерет-Νέρετ-Πολυπόταμος (Леринско-Ν.Φλώρινας) : Περίοδος Δεκαπενταύγουστου
• Ц’цгас-Τσ’τσγκας-Σταυροδρόμι (Ениџевардарско-Ν.Πέλλας) : 15-16 Αυγούστου
• Кронцелево-Κροντσέλεβο-Κερασιά (Воденско-Ν.Πέλλας) :23,24,25 Αυγούστου
• Пожар-Πόζαρ-Λουτράκι (Мегленско- Ν.Πέλλας) : Τελευταίο Σαβ/κύριακο Αυγούστου
ΑΞΙΖΕΙ ΝΑ ΠΑΡΑΒΡΕΘΕΙΤΕ !!!

Ακτιβιστές για τα ανθρώπινα δικαιώματα, μέλη της Ευρωπαϊκής Ελεύθερης Συμμαχίας- Ουράνιο Τόξο, κόμματος των Μακεδόνων στην Ελλάδα, τοποθετούν την πινακίδα στα νέα γραφεία του κόμματος στο Βό- ντεν-Воден-Έδεσσα. Ήδη από το 1995 λειτουργούν γραφεία και στο Λέριν-Лерин-Φλώρινα. Τα μέλη του Ουράνιου Τόξου ευελπιστούν ότι κάποτε θα υπάρ- χουν γραφεία σε όλα τα μέρη όπου ζουν Μακεδόνες, με σκοπό την πληροφόρηση των κατοίκων και την κα- λύτερη επικοινωνία γενικότερα. Τα γραφεία σύντομα θα λειτουργήσουν και η НОВА ЗОРА εύχεται «Καλή Επιτυχία», στο δύσκολο αυτό έργο, στον αγώνα για τα δικαιώματα των Μακεδόνων.

Το ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΟΜΙ- ΛΟΥΜΕΝΕΣ ΓΛΩΣΣΕΣ, η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ του ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΥ ΓΡΑ- ΦΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΟΜΙΛΟΥΜΕΝΕΣ ΓΛΩΣ- ΣΕΣ και το ΟΥΡΑΝΙΟ ΤΟΞΟ, συνεργάστηκαν στην επανέκδοση του ABECEDAR-БУКВАР, ενός αλφαβηταρίου της Μα- κεδόνικης γλώσσας, το οποίο για πρώτη φορά εκδόθηκε από το ελ- ληνικό κράτος το 1925 (υπάρχει στην Εθνική Βιβλιοθήκη,στα ξενόγλωσ- σα έντυπα με αριθμό : Γλωσς.1HC/-α), και προ- οριζόταν για τους Μακε- δόνες στη Βόρεια Ελλάδα, αλλά δεν έφτασε ποτέ στα χέρια τους.

Το ελληνομακεδόνικο αυτό λε- ξικό αποτελεί έργο του Βάσκο Κάρατζζα (1923-2005), Μακε- δόνα από το χωριό Ντάμπε- νι-Δενδροχώρι(Κόστουρσκο- Καστοριάς), ο οποίος ως πολιτικός πρόσφυγας έζησε και απεβίωσε στην πόλη Σκό- πιε της Δημ.της Μακεδονί- ας. Λίγο πριν το θάνατό του συγγραφέα, προσφέρθηκε ως πνευματική κληρονομιά από το δημιουργό του στο Ουράνιο Τόξο, για να εκδοθεί στην Ελλάδα. Το βιβλίο αυτό, μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί πολιτική απάντηση στην ελ- ληνική καθεστωτική άποψη περί ανύπαρκτης μακεδόνικης γλώσσας.

Τα φασόλια (μποπ-боп) φούρνου και η φασολάδα γενικά, είναι ένα από τα αγαπημένα φαγητά των Μακεδόνων σε όποια μεριά του κόσμου και αν ζουν. Παραπάνω αναφέρθηκε το χωριό Μόκρενι, το οποίο είναι πολύ γνωστό για τα φασόλια του. Για το λόγο αυτό παρακάτω σας δίνουμε μια συνταγή φασολιών φούρνου. Ο τρόπος προετοιμασίας και τα υλικά που χρησιμοποιούνται, διαφέρουν από τόπο σε τόπο.

• Φασόλια-μποπ (500γρ για 4 μερίδες)
• 1 κρεμμύδι-κρόμιντ
• Λάδι-μάσλο
• Ξεραμένη κόκκινη πιπεριά-σούβα τσρβενα πίπερκα (ή και περισσότερες)
• Κόκκινο πιπέρι-τσρβεν πίπερ
• Μαυροπίπερο-τσρν πίπερ
• Αλάτι-σολ
• Μαϊδανός-μάγκντονος

Τρόπος μαγειρέματος

Καθαρίζουμε καλά τα φασόλια, τα βάζουμε σε νερό τουλάχιστον τρεις ώρες να μαλακώσουν (συνήθως τα αφήνουμε κατα τη διάρκεια της νύχτας) και έπειτα τα πλένουμε και τα βάζουμε σε κατσαρόλα (τέντζζερε) να βράσουν. Μετά το πρώτο βράσιμο, αδειάζουμε το νερό (επειδή προκαλεί αέρια) και βάζουμε άλλο νερό. Στο δεύτερο αυτό νερό βάζουμε μέρος του κρομμυδιού και το μαυροπίπερο, ενώ μπορούμε να προσθέσουμε και φύλλα δάφνης. Χωριστά, στο ταψί, τσιγαρίζουμε το υπόλοιπο κρεμμύδι μαζί με κόκκινο πιπέρι και τη ξεραμένη πιπεριά (αυτή μπορούμε να την τσιγαρίσουμε και χώρια). Μετά από 90 λεπτά, τόσο περίπου χρειάζεται το φασόλι για να βράσει, προσθέτουμε το τσιγαρισμένο κρεμμύδι και την κόκκινη πιπεριά και ανακατεύουμε καλά. Έπειτα τοποθετούμε το περιεχόμενο της κατσαρόλας σε πήλονο ταψί και ψήνουμε στους 220 βαθμούς μέχρι να ψηθεί καλά το πάνω μέρος. Κατα τη διάρκεια του βρασίματος χρειάζεται προσοχή στην ποσότητα του νερού(ούτε πολύ,ούτε λίγο) και επίσης προσοχή χρειάζεται κατα το ψήσιμο για να μην ξεροψηθεί πολύ.

Το πήλινο ταψί εκτός το ότι δίνει μια παραδοσιακή εικόνα στο φαγητό, διατηρεί τη θερμότητα του περιεχομένου με τις ώρες.

Καλή όρεξη – ντόμπρα ίσστα-добар апетит !!!