МИНАТО ВРЕМЕ НА ОСНОВНИТЕ ГЛАГОЛИ  -  ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΙΚΟΣ ΧΡΟΝΟΣ ΤΩΝ ΒΑΣΙΚΩΝ ΡΗΜΑΤΩΝ

Στην γραμματική της μακεδόνικης γλώσσας, υπάρχουν τέσσερα ρήματα τα οποία θεωρούνται βασικά ρήματα-основни глаголи και δεν ανήκουν σε καμιά από τις τρεις κατηγορίες ρημάτων που είδαμε σε προηγούμενα μαθήματα. Τα ρήματα αυτά είναι: сум-σουμ-είμαι, имам-ίμαμ-έχω, правам-πράβαμ-κάνω και сакам-σάκαμ-θέλω.

Στην ελληνική γλώσσα, τα ρήματα αυτά δεν διαφέρουν στην σύσταση του αορίστου και του παρατατικού χρόνου. Ανεξαρτήτως δηλαδή του παρελθοντικού χρόνου που βρίσκονται, η μορφή τους είναι η ίδια (ήμουν, είχα, έκανα), εκτός από το θέλω, που δημιουργεί το ήθελα και θέλησα. Στη μακεδόνικη γλώσσα, δύο από αυτά τα ρήματα έχουν κοινό παρατατικό και αόριστο και τα υπόλοιπα δύο, παρουσιάζουν διαφορετικό παρατατικό και αόριστο.

Όπως είναι γνωστό, ο παρατατικός χρόνος-несвршено минато време (νεσβρσσενο μίνατο βρέμε), παρουσιάζει μια κατάσταση η οποία έλαβε μέρος στο παρελθόν και διέρκησε περισσότερο χρόνο π.χ. порано правев многу работи – παλαιότερα έκανα πολλές δουλειές, ενώ ό αόριστος χρόνος παρουσιάζει μια κατάσταση που έλαβε μέρος στο παρελθόν και τελείωσε εκεί, διαρκώντας ορισμένο μικρό διάστημα π.χ. вчера направив една работа – χτες έκανα μια δουλειά.

Τα ρήματα-глаголи που έχουν ίδιο αόριστο και παρατατικό, που χρησιμοποιούνται δηλαδή πάντα με τον ίδιο τρόπο, σε όποιο παρελθοντικό χρόνο και να βρίσκονται, είναι τα:

Сум-σουμ-είμαι ——- бев-μπεβ-ήμουν

Имам-ίμαμ-έχω —— имав-ίμαβ-είχα

ενώ διαφορετικό αόριστο και παρατατικό, έχουν τα ρήματα:

Правам-πράβαμ-κάνω —–  правев-πράβεβ-έκανα (παρατατικός) —– направив-νάπραβιβ-έκανα (αόριστος)

Сакам-σάκαμ-θέλω —– сакав-σάκαβ-ήθελα (παρατατικός)  —– посакав-πόσακαβ-θέλησα (αόριστος)

Сегашно време-ενεστώτας несв.минато време-παρατατικός свр.минато време-αόριστος

Сум – σουμ – είμαι                                  бев – μπεβ – ήμουν                                бев – μπεβ – ήμουν

Си – σι – είσαι                                         беше- μπέσσε – ήσουν                           беше- μπέσσε – ήσουν

Е – ε – είναι                                             беше- μπέσσε – ήταν                              беше- μπέσσε – ήταν

Сме – σμε – είμαστε                               бевме – μπέβμε – ήμασταν                     бевме – μπέβμε – ήμασταν

Сте – στε – είστε                                    бевте – μπέβτε – ήσασταν                      бевте – μπέβτε – ήσασταν

Се – σε – είναι                                        беа – μπέα – ήταν                                   беа – μπέα – ήταν

Имам – ίμαμ – έχω                               имав – ίμαβ – είχα                                  имав – ίμαβ – είχα

Имаш – ίμαςς – έχεις                           имаше – ίμασσε – είχες                         имаше – ίμασσε – είχες

Има – ίμα – έχει                                    имаше – ίμασσε – είχε                           имаше – ίμασσε – είχε

Имаме – ίμαμε – έχουμε                     имавме – ίμαβμε – είχαμε                   имавме – ίμαβμε – είχαμε

Имате – ίματε – έχετε                          имавте – ίμαβτε – είχατε                      имавте – ίμαβτε – είχατε

Имаат – ίμαατ – έχουν                         имаа – ίμαα – είχαν                               имаа – ίμαα – είχαν

Правам – πράβαμ – κάνω                   правев – πράβεβ – έκανα                     направив – νάπραβιβ –έκανα

Правиш – πράβιςς – κάνεις                 правеше-πράβεσσε-έκανες                  направи-νάπραβι-έκανες

Прави – πράβι – κάνει                         правеше-πράβεσσε-έκανε                    направи-νάπραβι-έκανε

Правиме – πράβιμε – κάνουμε           правевме-πράβεβμε-κάναμε                направивме-ναπράβιβμε-κάναμε

Правите – πράβιτε – κάνετε                правевте-πράβεβτε-κάνατε                 направивте-ναπράβιβτε-κάνατε

Прават – πράβατ – κάνουν                 правеа-πράβεα-έκαναν                        направија-ναπράβια-έκαναν

Сакам-σάκαμ-θέλω                            сакав-σάκαβ-ήθελα                         посакав-πόσακαβ-θέλησα

Сакаш-σάκαςς-θέλεις                         сакаше-σάκασσε-ήθελες                 посака-πόσακα-θέλησες

Сака-σάκα-θέλει                                 сакаше-σάκασσε-ήθελε                  посака-πόσακα-θέλησε

Сакаме-σάκαμε-θέλουμε                   сакавме-σάκαβμε-θέλαμε                 посакавме-ποσάκαβμε-θελήσαμε

Сакате-σάκατε-θέλετε                       сакавте-σάκαβτε-θέλατε                  посакавте-ποσάκαβτε-θελήσατε

Сакаат-σάκκατ-θέλουν                      сакаа-σάκαα-ήθελαν                        посакаа-ποσάκαα-θέλησαν

Примери преку реченици (πρίμερι πρέκου ρετσσένιτσι)- παραδείγματα μέσω προτάσεων

• Сега сум татко. Прет пет години бев ерген – Σέγκα σουμ τάτκο. Πρετ πετ γκόντινι μπεβ έργκεν – Τώρα είμαι πατέρας. Πριν πέντε χρόνια ήμουν εργένης.
• Вчера работев многу и посакав да одморам малку – Βτσσέρα ράμποτεβ μνόγκου ι πόσακαβ ντα όντμοραμ μάλκου – Χτες δούλευα πολύ και θέλησα να ξεκουραστώ λίγο.
• Стојна кога беше мала, правеше многу беља и сакаше да игра цел ден – Στόινα κόγκα μπέσσε μάλα, πράβεσσε μνόγκου μπέλια ι σάκασσε ντα ίγκρα τσελ ντεν – Η Στόινα, όταν ήταν μικρή, έκανε πολύ φασαρία και ήθελε να παίζει όλη τη μέρα.
• Петар некни имаше главоболка и затоа направи еден чај – Πέταρ νέκνι ίμασσε γκλαβόμπολκα ι ζάτοα νάπραβι έντεν τσσάι – Ο Πέταρ προχτές είχε πονοκέφαλο και γιαυτό έκανε ένα τσάι.
• Ние бевме на море и сакавме да направиме еден замок со песокта – Νίε μπέβμε να μόρε ι σάκαβμε ντα ναπράβιμε έντεν ζάμοκ σο πέσοκτα – Εμείς ήμασταν στη θάλασσα και θέλαμε να κάνουμε έναν πύργο με την άμμο.

Порано  –  πόρανο  –  παλαιότερα

Вчера  –  βτσσέρα  –  χτες

Завчера  –  ζάβτσσερα  –  προχτές

Лани  –  λάνι  –  πέρυσι

Прелани  –  πρέλανι  –  πρόπερσι

Пред  –  πρεντ  –  πριν

Тогаш  –  τόγκαςς  –  τότε

Некогаш  –  νέκογκαςς  –  κάποτε

Претходно  –  πρέτχοντνο  –  προηγουμένως

Минато  –  μίνατο  –  παρελθόν

Сношти  –  σνόσστι  –  χτες βράδι

НЕСВРШЕНО ИДНО ВРЕМЕ  – ΕΞΑΚΟΛΟΥΘΗΤΙΚΟΣ ΜΕΛΛΟΝΤΑΣ

Όπως στην ελληνική γλώσσα, έτσι και στη μακεδόνικη, οι βασικοί τύποι μελλοντικού χρόνου ρημάτων είναι δύο. Несвршено идно време-νέσφρσσενο ίντνο βρέμε-εξακολουθητικός μέλλοντας και свршено идно време-σφρσσενο ίντνο βρέμε-στιγμιαίος μέλλοντας. Με το Несвршено идно време-εξακολουθητικό μέλλοντα, παρουσιάζουμε πράξη η οποία θα συμβεί στο μέλλον και θα διαρκέσει περισσότερο π.χ. ќе јадам-κε ιάνταμ-θα τρώω, ενώ με το свршено идно време-στιγμιαίο μέλλοντα, παρουσιάζουμε πράξη η οποία θα συμβεί στο μέλλον και θα διαρκέσει ένα συγκεκριμένο μικρό χρονικό διάστημα, μία στιγμή π.χ. ќе изедам-κε ίζενταμ-θα φάω.

Στο παρών μάθημα θα δούμε το Несвршено идно време-εξακολουθητικό μέλλοντα, ο οποίος είναι πολύ εύκολος στη δημιουργία και στη χρήση του.

Όπως έχουμε δει σε προηγούμενα μαθήματα, στη μακεδόνικη γλώσσα υπάρχουν τρεις ομάδες ρημάτων ενεργητικής φωνής (κατατάσονται σύμφωνα με την κατάλληξη του τρίτου προσώπου ενικού, σε –а, -и, -е, ) και επιπλέον τα ρήματα της μέσης παθητικής φωνής, όπου πρίν από τα ρήματα της ενεργητικής, τοποθετούμε το μόριο -се- (мијам-πλένω, се мијам-πλένομαι).

Τα ρήματα των τριών ομάδων ενεργητικής φωνής, όπως και της μέσης παθητικής φωνής, δημιουργούν εξακολουθητικό μέλλοντα με τον ίδιο ακριβώς απλό τρόπο. Πριν από το ρήμα, ανεξαρτήτως του προσώπου, τοποθετούμε το μόριο –ќе- (κε=θα). Οι καταλήξεις των ρημάτων παραμένουν ως έχουν στον ενεστώτα. На пример-να πρίμερ-π.χ.:

Активна форма – ενεργητική φωνή

Работам-ράμποταμ-δουλεύω                 ќе работам-κε ράμποταμ-θα δουλεύω

Работиш-ράμποτιςς-δουλεύεις               ќе работиш-κε ράμποτιςς-θα δουλεύεις

Работи-ράμποτι-δουλεύει                       ќе работи-κε ράμποτι-θα δουλεύει

Работиме-ραμπότιμε-δουλεύουμε        ќе работиме-κε ραμπότιμε-θα δουλεύουμε

Работите-ραμπότιτε-δουλεύετε             ќе работите-κε ραμπότιτε-θα δουλεύετε

Работат-ράμποτατ-δουλεύουν               ќе работат-κε ράμποτατ-θα δουλεύουν

Повратна форма – μέση παθητική φωνή

(Εν.φωνή: гледам-γκλένταμ-βλέπω     μ.παθ.φωνή: се гледам-σε γκλένταμ-βλέπομαι)

Се гледам-σε γκλένταμ-βλέπομαι                ќе се гледам-κε σε γκλένταμ-θα βλέπομαι

Се гледаш-σε γκλένταςς-βλέπεσαι               ќе се гледаш-κε σε γκλένταςς-θα βλέπεσαι

Се гледа-σε γκλέντα-βλέπεται                      ќе се гледа-κε σε γκλέντα-θα βλέπεται

Се гледаме-σε γκλένταμε-βλεπόμαστε       ќе се гледаме-κε σε γκλένταμε-θα βλεπόμαστε

Се гледате-σε γκλέντατε-βλέπεστε              ќе се гледате-κε σε γκλέντατε-θα βλέπεστε

Се гледаат-σε γκλένταατ-βλέπονται            ќе се гледаат-κε σε γκλένταατ-θα βλέπονται

Зборови-фрази поврзани со идно време

Λέξεις-φράσεις σχετικές με το μέλλοντα

• После – πόσλε – μετά
• Сетне – σέτνε – ύστερα
• Потоа – πότοα – έπειτα
• Утре – ούτρε – αύριο
• Задутре – ζάντουτρε – μεθάυριο
• Догодина – ντογκόντινα – του χρόνου
• Другпат – ντρούγκπατ – άλλη φορά
• Во иднина – βο ίντνινα – στο μέλλον
• Понатаму – πονάταμου – παραπέρα
• Следниот месец – σλέντνιοτ μέσετς – τον επόμενο μήνα
• За неколку дена  – ζα νέκολκου ντένα – σε μερικές μέρες

Реченици – Προτάσεις

— јас од утре ќе јадам само зеленчук – ιάς οντ ούτρε κε ιάνταμ σάμο ζέλεντσσουκ – εγώ από αύριο θα τρώω μόνο λαχανικά.

—другата година ќе гледаме многу филмови – ντρούγκατα γκόντινα κε γκλένταμε μνόγκου φίλμοβι – την άλλη χρονιά θα βλέπουμε πολλές ταινίες.

—во иднина луѓето не ќе пијат алкохол – βο ίντνινα λούγκετο νε κε πίατ άλκοχολ – στο μέλλον οι άνθρωποι δεν θα πίνουν αλκοόλ.

—ќе спијат цела вечер и после ќе работат одморени – κε σπίατ τσέλα βέτσσερ ι πόσλε κε ράμποτατ οντμόρενι – θα κοιμούνται όλο το βράδυ και μετά θα δουλεύουν ξεκούραστοι.

—догодина ќе учиме, ќе пишуваме, ќе читаме и ќе зборуваме македонски секој ден – ντογκόντινα κε ούτσσιμε, κε πισσούβαμε, κε τσσίταμε ι κε ζμπορούβαμε μακέντονσκι σέκοϊ ντεν – του χρόνου θα μαθαίνουμε, θα γράφουμε, θα διαβάζουμε και θα μιλάμε μακεδόνικα κάθε μέρα.

ГРУПИ НА ЗБОРОВИ – ΟΜΑΔΕΣ ΛΕΞΕΩΝ

Στο μάθημα αυτό θα δούμε ομάδες λέξεων, σχετικών με το φυτικό κόσμο – светот на растенијата (σβέτοτ να ραστενίατα). Παρουσιάζονται ονόματα λουλουδιών, δέντρων, καρπών και φρούτων, λαχανικών και οσπρίων. Όπως έχουμε αναφέρει σε προηγούμενα μαθήματα, όσες λέξεις καταλήγουν σε σύμφωνο, είναι αρσενικού γένους, αυτές που καταλήγουν σε –а, είναι θηλυκού γένους και αυτές που καταλήγουν σε –је, -е, -о, είναι ουδέτερου γένους. Σχεδόν όλες οι λέξεις που ακολουθούν, ανεξαρτήτως γένους, δημιουργούν πληθυντικό με την κατάληξη –и (-ι). Εξαίρεση αποτελούν οι ακόλουθες:

• Όσες αποτελούνται από μία συλλαβή (брез, прас, лук κτλ.), πληθυντικό δημιουργούν με την κατάληξη –ови (-οβι)
• Οι λέξεις спанаќ, боб, грав, леќа, ориз, δεν δημιουργούν πληθυντικό. Η λέξη грозје ήδη βρίσκεται στον πληθυντικό (ενικός грозд).
• Η λέξη јаболко αντί για –и, στον πληθυντικό χρησημοποιεί το –а. Јаболко-јаболка

ОВОШИЕ – ΦΡΟΥΤΑ &  ПЛОДОВИ – ΚΑΡΠΟΙ

• Слива – Σλίβα – Κορόμηλο
• Портокал – Πόρτοκαλ – Πορτοκάλι
• Праска – Πράσκα – Ροδάκινο
• Мандарина – Μαντάρινα – Μανταρίνι
• Ѕарѕалина – Τζαρτζαλίνα – Βερύκοκο
• Кајсија – Κάισια – Βερύκοκο
• Јаболко – Ιάμπολκο – Μήλο
• Круша – Κρούσσα – Αχλάδι
• Цреша – Τσ’ρεσσα – Κεράσι



• Јагода – Ιάγκοντα – Φράουλα
• Планучка – Πλανούτσσκα – Φράουλα
• Ананас – Άνανας – Ανανάς
• Банана – Μπανάνα
• Грозје – Γκρόζιε – Σταφύλλι
• Капина – Κάπινα – Βατόμουρο
• Калина – Κάλινα – Ρόδι
• Лубеница – Λουμπένιτσα – Καρπούζι
• Диња  – Ντίνια – Πεπόνι
• Вишна – Βίσσνα – Βύσσινο
• Лимон – Λίμον – Λεμόνι
• Смоква – Σμόκβα – Σύκο
• Магарешка слива – Μαγκάρεσσκα σλίβα – Δαμάσκηνο
• Црница – Τσ’ρνιτσα – Μούρο



• Мурва – Μούρβα – Μούρο
• Киви – Κίβι – Ακτινίδιο
• Дујна  – Ντούινα – Κυδώνι
• Маслинка – Μάσλινκα – Ελιά
• Дренка – Ντρένκα – Κρανιά
• Орев – Όρεβ – Καρύδι
• Бадем – Μπάντεμ – Αμύγδαλο
• Лешник – Λέσσνικ – Φουντούκι
• Костен – Κόστεν – Κάστανο
• Кикира – Κίκιρα – Φυστίκι
• Слануток – Σλανούτοκ – Στραγάλι

ЗЕЛЕНЧУК – ΛΑΧΑΝΙΚΑ

• Марула – Μάρουλα – Μαρούλι
• Карфиол – Καρφιόλ – Κουνουπίδι
• Спанаќ – Σπάνακ – Σπανάκι
• Прас –Πρας – Πράσο
• Зелка – Ζέλκα – Λάχανο
• Домат – Ντόματ – Ντομάτα
• Пиперка – Πίπερκα – Πιπεριά
• Патлиџан – Πάτλιτζζαν – Μελιτζάνα
• Тиква – Τίκβα – Κολοκύθι
• Боранје – Μποράνιε – Φασολάκι



• Грашок – Γκράσσοκ – Αρακάς
• Кромид – Κρόμιντ – Κρεμμύδι
• Лук  - Λουκ – Σκόρδο
• Компир – Κόμπιρ – Πατάτα
• Морков – Μόρκοβ – Καρότο
• Цвекло – Τσβέκλο – Παντζάρι
• Репа – Ρέπα – Ραπανάκι
• Краставица – Κραστάβιτσα – Αγγούρι

ЗРНЕСТИ ПЛОДОВИ – ΔΗΜΗΤΡΙΑΚΑ ΚΑΙ ΟΣΠΡΙΑ

• Пченка – Πτσσένκα – Καλαμπόκι
• Пченица – Πτσσένιτσα – Σιτάρι
• ‘Рж – Ρ’ζζ – Σίκαλη



• Јачмен – Ιάτσσμεν – Κριθάρι
• Овес – Όβες – Βρώμη
• Боб – Μπομπ – Φασόλι
• Грав – Γκραβ – Φασόλι
• Леќа – Λέκια – Φακή
• Ориз – Όριζ – Ρύζι
• Леблебија – Λεμπλέμπια – Ρεβύθι

ДРВЈА – ΔΕΝΤΡΑ

• Бука – Μπούκα – Οξυά
• Даб – Νταμπ – Βελανιδιά
• Топола – Τόπολα – Λευκάδι
• Багрем – Μπάγκρεμ – Ακακία
• Брез – Μπρεζ – Συμήδα
• Врба – Β’ρμπα – Ιτιά
• Бор – Μπορ – Πεύκο



• Чемпрес – Τσσέμπρες – Κυπαρίσσι
• Елка – Έλκα – Έλατο
• Кедар – Κένταρ – Κέδρος
• Јавор – Ιάβορ – Πλάτανος
• Липа – Λίπα – Φλαμουριά
• Јоргован – Ιόργκοβαν – Πασχαλιά

ЦВЕКИЊА – ΛΟΥΛΟΥΔΙΑ

• Ружа – Ρούζζα – Τριαντάφυλλο
• Каранфил – Κάρανφιλ – Γαρίφαλο
• Лале – Λάλε – Τουλίπα



• Камилица – Καμίλιτσα – Μαργαρίτα
• Љубичица – Λιουμπίτσσιτσα – Μαγνολία
• Кала – Κάλα – Κρίνος
• Лилјана – Λίλιανα – Κρινάκι
• Темјанушка – Τεμιάνουσσκα – Βιολέτα
• Кокиче – Κόκιτσσε – Λευκόιο

Сончоглед – Σόντσσογκλεντ – Ηλιόσπορος

Σε προηγούμενα τεύχη της Нова Зора (τεύχος 3 και τεύχος 4), είδαμε τις τρεις συζυγίες ρημάτων ενεργητικής φωνής της μακεδόνικης γλώσσας και πώς αυτές κλίνονται στον ενεστώτα. Στο μάθημα αυτό θα θυμηθούμε τον ενεστώτα-сегашно време (σέγκασσνο βρέμε) και θα αναπτύξουμε τον παρατατικό-несвршено минато време (νεσβ’ρσσενο μίνατο βρέμε) των συζυγιών αυτών. Επίσης θα ακολουθήσουν προτάσεις-παραδείγματα και πίνακας λέξεων σχετικών με το παρελθόν.

Όπως είχαμε αναφέρει, η Ά Συζυγία-Категорија, περιλαμβάνει τα ρήματα, τα οποία στο τρίτο πρόσωπο ενικού, καταλήγουν σε –а (α), η ΄Β Συζυγία-Категорија περιλαμβάνει τα ρήματα, τα οποία στο τρίτο πρόσωπο ενικού, καταλήγουν σε –и (ι) και η ΄Γ Συζυγία-Категорија περιλαμβάνει τα ρήματα, τα οποία στο τρίτο πρόσωπο ενικού, καταλήγουν σε –е (ε).

Ο παρατατικός δημιουργείται κρατώντας τη ρίζα  του ρήματος και προσθέτοντας τις καταλήξεις που παρουσιάζονται παρακάτω με έντονα γράμματα. Ο τονισμός είναι πάντοτε στην πρόπαραλήγουσσα (τρίτη συλλαβή από το τέλος). Οι καταλήξεις της ΄Β και ΄Γ συζυγίας είναι ίδιες.

Ά Συζυγία – Ά категорија

Ενεστώτας- сегашно време Παρατατικός – несвршено минато време

Купувам – κούπουβαμ                      купував – κούπουβαβ (αγόραζα)

Купуваш – κούπουβαςς                    купуваше – κουπούβασσε

Купува – κούπουβα                           купуваше – κουπούβασσε

Купуваме – κουπούβαμε                 купувавме – κουπούβαβμε

Купувате – κουπούβατε                   купувавте – κουπούβαβτε

Купуваат – κουπούβαατ                   купуваа – κουπούβαα

΄Β Συζυγία – ΄Β Категорија

Ενεστώτας- сегашно време Παρατατικός – несвршено минато време

Работам – ράμποταμ                         работев – ράμποτεβ (δούλευα)

Работиш – ράμποτιςς                         работеше – ραμπότεσσε

Работи – ράμποτι                               работеше – ραμπότεσσε

Работиме – ραμπότιμε                      работевме – ραμπότεβμε

Работите – ραμπότιτε                        работевте – ραμπότεβτε

Работат – ράμποτατ                          работеа – ραμπότεα

΄Γ Συζυγία – ΄Γ Категорија

Ενεστώτας- сегашно време Παρατατικός – несвршено минато време

Пеам – πέαμ                                        пеев – πέεβ (τραγουδούσα)

Пееш – πέεςς                                       пееше – πέεσσε

Пее – πέε                                             пееше – πέεσσε

Пееме – πέεμε                                     пеевме – πέεβμε

Пеете – πέετε                                       пеевте – πέεβτε

Пеат – πέατ                                          пееа – πέεα

Реченици – Προτάσεις

• Татко ми работеше во една фабрика триесет години – Τάτκο μι ραμπότεσσε βο έντνα φάμπρικα τρίεσετ γκόντινι – Ο πατέρας μου δούλευε σε ένα εργοστάσιο τριάντα χρόνια
• Јас пеев кога бев мал, но сега не пеам веќе – Ιάς πέεβ κόγκα μπεβ μαλ, νο σέγκα νε πέαμ βέκιε – Εγώ τραγουδούσα όταν ήμουν μικρός, αλλά τώρα δεν τραγουδάω πια
• Нашите дедовци зборуваа само македонски – Νάσσιτε ντέντοβτσι ζμπορούβαα σάμο μακέντονσκι – Οι παππούδες μας μιλούσαν μόνο μακεδόνικα
• Порано сакавме многу да јадеме благи – Πόρανο σάκαβμε μνόγκου ντα ίαντεμε μπλάγκι – Παλαιότερα θέλαμε πολύ να τρώμε γλυκά

Порано  –  πόρανο  –  παλαιότερα

Вчера  –  βτσσέρα  –  χτες

Завчера  –  ζάβτσσερα  –  προχτές

Лани  –  λάνι  –  πέρυσι

Прелани  –  πρέλανι  –  πρόπερσι

Пред  –  πρεντ  –  πριν

Тогаш  –  τόγκαςς  –  τότε

Некогаш  –  νέκογκαςς  –  κάποτε

Претходно  –  πρέτχοντνο  –  προηγουμένως

Минато  –  μίνατο  –  παρελθόν

Сношти  –  σνόσστι  –  χτες βράδι

ТАБЕЛА НА ГЛАГОЛИ ВО НЕСВРШЕНО МИНАТО ОД ТРИТЕ КАТЕГОРИИ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΡΗΜΑΤΩΝ ΣΤΟΝ ΠΑΡΑΤΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΣΥΖΥΓΙΩΝ

Пишував  -  πίσσουβαβ  -  έγραφα

Патував  -  πάτουβαβ  -  ταξίδευα

Продавав  -  πρόνταβαβ  -  πουλούσα

Давав  -  ντάβαβ  -  έδινα

Земав  -  ζέμαβ  -  έπαιρνα

Седев  -  σέντεβ  -  καθόμουν

Одев  -  όντεβ  -  πήγαινα

Чистев  -  τσσίστεβ  -  καθάριζα

Учев  -  ούτσσεβ  -  μάθαινα

Жалев  -  ζζάλεβ  -  λυπόμουν

Спијев  -  σπίεβ  -  κοιμόμουν

Пијев  -  πίεβ  -  έπινα

Знаев  -  ζνάεβ  -  ήξερα

Можев  -  μόζζεβ  -  μπορούσα

Плачев  -  πλάτσσεβ  -  έκλαιγα

Што правевте таму? Игравте со топката? – Σστο πράβεβτε τάμου; Ίγκραβτε σο τόπκατα; – Τί κάνατε εκεί; Παίζατε με τη μπάλα;

ПРОФЕСИИ И ДРУГО – ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΛΛΑ

Στο μάθημα αυτό θα ξεκουραστούμε λιγάκι από την άμμεση γραμματική και θα επικεντρωθούμε σε μια ομάδα ουσιαστικών, τα οποία σημαίνουν професии-επαγγέλματα, занаети- τέχνες, και чинови-τίτλους. Θα παρουσιάσουμε πίνακες με τα προαναφερθέντα ουσιαστικά και ένα σχετικό κείμενο στη μακεδόνικη γλώσσα με μετάφραση στην ελληνική.

Αντίθετα με την ελληνική γλώσσα, όπου τα περισσότερα επαγγέλματα δεν έχουν θηλυκό γένος, στη μακεδόνικη, σχεδόν όλα έχουν και θηλυκό γένος.
Η διαμόρφωσή του είναι πολύ απλή. Στο ουσιαστικό αρσενικού γένους, προσθέτουμε την κατάληξη –ка (κα). Έτσι π.χ. лекар-λέκαρ (γιατρός), лекар + ка = лекарка. Чевлар-τσσέβλαρ (τσαγγάρης), чевлар+ка= чевларка-τσσέβλαρκα.
Σε ότι αφορά τον πληθυντικό αριθμό, στα ουσιαστικά αρσενικού γένους, προσθέτουμε την κατάληξη –и (ι), π.χ. лекар-λέκαρ = лекари (λέκαρι).
Στα ουσιαστικά θηλυκού γένους, αφαιρούμε την κατάληξη ενικού αριθμού –а (-α) και προσθέτουμε πάλι την κατάληξη –и (-ι). Π.χ. лекарка-λέκαρκα = лекарки –λέκαρκι . Μόνο όταν το ουσιαστικό αρσενικού γένους καταλήγει σε –к, τότε το κ μετατρέπεται σε ч (τςς) και έπειτα προστίθεται το –ка. Π.χ. работник = работни – ч – ка=работничка. Όλοι οι παραπάνω κανόνες ισχύουν για το μεγαλύτερο αριθμό ουσιαστικών της ομάδας αυτής. Υπάρχουν και κάποια τα οποία διαμορφώνονται με διαφορετικό τρόπο, αλλά είναι πολύ λίγα στον αριθμό και θα τα δούμε κάποια στιγμή στο μέλλον.

ПРОФЕСИИ – ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ

Лекар – λέκαρ – γιατρός
Професор – πρόφεσορ – καθηγητής
Учител – ούτσσιτελ – δάσκαλος
Секретар – σεκρετάρ – γραμματέας
Службеник – σλούζζμπενικ – υπάλληλος
Возач – βόζατςς – οδηγός
Новинар – νόβιναρ – δημοσιογράφος
Политичар – πολίτιτσσαρ – πολιτικός
Полицаец – πολιτσάετς – αστυνομικός
Судија – σούντια – δικαστής
Работник – ράμποτνικ – εργάτης
Земјоделец – ζεμιοντέλετς – γεωργός
Сточар – στότσσαρ – κτηνοτρόφος
Програмер – προγκραμέρ – προγραμματιστής
Банкар – μπάνκαρ – τραπεζικός
Писател – πίσατελ – συγγραφέας
Адвокат – αντβοκάτ – δικηγόρος
Економист – εκονομίστ – οικονομολόγος
Трговец – τ’ργκοβετς – έμπορος
Лозар – λόζαρ – αμπελουργός
Рибар – ρίμπαρ – ψαράς
Продавач – πρόνταβατςς – πωλητής
Месар/касап – μέσαρ/κάσαπ – κρεοπώλης
Таксист – ταξίστ – ταξιτζής
Војник – βόινικ – στρατιώτης

ЗАНАЕТИ – ΤΕΧΝΕΣ

Чевлар – τσσέβλαρ – τσαγγάρης
Самарџија – σαμάρτζζια – σαμαράς
Музичар – μούζιτσσαρ – μουσικός
Гајдаџија – γκαϊτάτζζια – γκαϊτατζής
Кројач – κρόιατςς – ράφτης
Шивач – σσίβατς – ράφτης
Часовничар – τσσασόβνιτσσαρ – ωρολογοποιός
Столар – στόλαρ – ξυλουργός
Бравар – μπράβαρ – σιδεράς
Бербер – μπέρμπερ – κουρέας
Ѕидар – τζίνταρ – οικοδόμος
Електричар – ελέκτριτσσαρ – ηλεκτρολόγος
Механичар – μεχάνιτσσαρ – μηχανικός
Водовоџија – βοντοβότζζια – υδραυλικός
Бојаџија – μπογιάτζζια – ελαιοχρωματιστής
Стаклар – στάκλαρ – γυαλοποιός
Електроничар – ελεκτρόνιτσσαρ – ηλεκτρονικός
Златар – ζλάταρ – χρυσοχόος

ЧИНОВИ – ΤΙΤΛΟΙ

Директор – ντιρέκτορ – διευθυντής
Заменик директор – ζάμενικ ντιρέκτορ – υποδιευθυντής
Сопственик – σόπστβενικ – ιδιοκτήτης
Претседател – πρετσέντατελ – πρόεδρος
Претпоставен – πρετποστάβεν – προϊστάμενος
Подреден – πόντρεντεν – υφιστάμενος
Чиновник – τσσίνοβνικ – αξιωματούχος
Пратеник – πράτενικ – βουλευτής
Премиер – πρεμιέρ – πρωθυπουργός
Министер – μίνιστερ – υπουργός
Крал / цар – κραλ / τσαρ – βασιλιάς

Се викам Владимир и по професија сум лекар. Мојата работа си ја сакам многу. Секое утро одам во болница каде што доаѓаат болни луѓе за да ги лечам. Кога бев мало дете, се плашев од крв. Никако не размислував да станам лекар. Кога пораснав, тоа се смени. Сега немам проблем. Работата е тешка, но се радувам кога ќе заврши како што треба. Секој човек треба да работи тоа што го сака, но тоа во денешното време не е секогаш можно.

Λέγομαι Βλάντιμιρ και στο επάγγελμα είμαι γιατρός. Τη δουλεία μου την αγαπάω πολύ. Κάθε πρωί πηγαίνω στο νοσοκομείο, όπου έρχονται άρρωστοι άνθρωποι για να τους γιατρέψω. Όταν ήμουν μικρό παιδί, φοβόμουν το αίμα. Δεν σκεφτόμουν καθόλου να γίνω γιατρός. Όταν μεγάλωσα, αυτό άλλαξε. Τώρα δεν έχω πρόβλημα. Η δουλειά είναι δύσκολη, αλλά χαίρομαι όταν τελειώσει όπως πρέπει. Κάθε άνθρωπος πρέπει να δουλεύιε αυτό που αγαπά, αλλά αυτό, στην σημερινή εποχή, δεν είναι πάντοτε δυνατό.

Στο μάθημα αυτό, θα δούμε τον τρόπο ανάπτυξης των παραθετικών των επιθέτων, δηλαδή τους βαθμούς των επιθέτων στη μακεδόνικη γλώσσα: позитив-θετικός, компаратив-συγκριτικός, суперлатив-υπερθετικός.

Επίσης θα δούμε τον τρόπο δημιουργίας ρηματικών μετοχών (ενεργητικές ματοχές) – глаголски прилози  και θα δωθούν και παραδείγματα, σχετικά με τα δύο παραπάνω θέματα.

ΒΑΘΜΟΙ ΕΠΙΘΕΤΟΥ – СТЕПЕНУВАЊЕ НА ПРИДАВКАТА

Τα παραθετικά επιθέτου στη μακεδόνικη γλώσσα, είναι όπως και στην ελληνική, ο θετικός – позитив, ο συγκριτικός – компаратив και ο υπερθετικός – суперлатив.

Ο τρόπος βαθμοποίησης είναι ένας. Δεν υπάρχει δηλαδή ο μονολεκτικός τρόπος όπως στην ελληνική γλώσσα. Ο πιο καλός ή ο καλύτερος.

Στο θετικό βαθμό – позитив (ποζιτίβ), το επίθετο παραμένει όπως έχει.

Στον συγκριτικό βαθμό – компаратив (κομπαρατίβ), προστίθεται πριν το επίθετο το μόριο «по» (πο), που σημαίνει «πιο».

Στον υπερθετικό βαθμό – суперлатив (σουπερλατίβ), προστίθεται πριν από το επίθετο το μόριο «нај» (νάι), που σημαίνει «ο/η/το πιο».

Τα προθέματα / μόρια, δηλαδή το «по» και το «нај», παραμένουν πάντοτε τα ίδια, άσχετα με το γένος του επιθέτου. Επίσης δεν αλλάζουν ούτε στον πληθυντικό αριθμό.

Δηλαδή :

• Добар (ντόμπαρ) – καλός , по добар – καλύτερος , нај добар – καλύτερος
• Добра (ντόμπρα) – καλή , по добра – καλύτερη , нај добра – η καλύτερη
• Добро (ντόμπρο) – καλό , по добро – καλύτερο , нај добро – το καλύτερο
• Добри (ντόμπρι) – καλοί,καλές,καλά  ,  по добри – καλύτεροι,καλύτερες,καλύτερα ,

нај добри – οι καλύτεροι,οι καλύτερες,τα καλύτερα

• Дебел (ντέμπελ) – χοντρός , по дебел – πιο χοντρός , нај дебел – ο πιο χοντρός
• Дебела (ντέμπελα) – χοντρή , по дебела – πιο χοντρή , нај дебела – η πιο χοντρή
• Дебело (ντέμπελο) – χοντρό , по дебело – πιο χοντρό , нај дебело – το πιο χοντρό
• Дебели (ντέμπελι) – χοντροί,χοντρές,χοντρά  ,  по дебели – πιο χοντροί,πιο χοντρές,πιο χοντρά

нај дебели – οι καλύτεροι,οι καλύτερες,τα καλύτερα

• Висок (βίσοκ) – ψηλός , по висок – πιο ψηλός , нај висок – ο πιο ψηλός
• Висока (βίσοκα) – ψηλή , по висока – πιο ψηλή , нај висока – η πιο ψηλή
• Високо (βίσοκο) – ψηλό , по високо – πιο ψηλό , нај високо – το πιο ψηλό
• Високи (βίσοκι) – ψηλοί,ψηλές,ψηλά  ,  по високи – πιο ψηλοί,πιο ψηλές,πιο ψηλά ,

нај високи – οι πιο ψηλοί,οι πιο ψηλές,τα πιο ψηλά

ПРИМЕРИ  -  ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

-Јас сум висок ама брат ми е по висок од мене – Ιάς σουμ βίσοκ άμα μπρατ μι ε πο βίσοκ οντ μένε – Εγώ είμαι

ψηλός αλλά ο αδερφός μου είναι πιο ψηλός από μένα.

-Стојан е голем. Е по голем и од тебе – Στόγιαν ε γκόλεμ. Ε πο γκόλεμ ι οντ τέμπε – Ο Στόγιαν είναι μεγάλος. Είναι

πιο μεγάλος και από σένα.

-Сакам домати црвени. Нај црвени што имаш – Σάκαμ ντόματι τσ’ρβενι. Νάι τσ’ρβενι σστο ίμαςς – Θέλω ντομάτες

κόκκινες. Τις πιο κόκκινες που έχεις.

-Синот на пријателот е нај добриот ученик – Σίνοτ να πριάτελοτ ε νάι ντόμπριοτ ουτσσενίκ – Ο γιος του φίλου είναι

ο καλύτερος μαθητής.

-Мојата сестра е по мала од мене, но е нај убава на светот – Μόιατα σέστρα ε πο μάλα οντ μένε, νο ε νάι

ούμπαβα να σβέτοτ – Η δική μου αδερφή είναι πιο μικρή από μένα αλλά είναι η ομορφότερη στον κόσμο.

ГЛАГОЛСКИ  ПРИЛОЗИ  -  ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΕΣ  ΜΕΤΟΧΕΣ

Οι ενεργητικές μετοχές είναι ρηματικός τύπος που φανερώνει τον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνεται η ενέργεια του ρήματος και είναι άκλιτες. Αυτό ισχύει και στη μακεδόνικη και στην ελληνική γλώσσα. Στην ελληνική γλώσσα, οι ενεργητικές μετοχές δημιουργούνται προσθέτοντας στην ρίζα του ρήματος τις καταλήξεις –οντας  ή  -ώντας (τρέχοντας, μιλώντας). Στην μακεδόνικη γλώσσα ακολουθείται η ίδια διαδικασία. Στιν ρίζα του ρήματος προσθέτουμε την κατάληξη –ајки (άικι), όταν πρόκειται για ρήματα της πρώτης ομάδας (τα ρήματα που στο τρίτο πρόσωπο ενικού καταλήγουν σε –а) ή την κατάληξη  -ејки (έικι), όταν πρόκειται για ρήματα που ανήκουν στη δεύτερη ή τρίτη ομάδα ρημάτων της μακεδόνικης γραμματικής (τα ρήματα που στο τρίτο πρόσωπο ενικού καταλήγουν σε –и και σε –е αντίστοιχα).

(για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις κατηγορίες ρημάτων, δείτε τα τεύχη 3 και 4  της ΝόβαΖόρα, στην έντυπη μορφή της ή στο ίντερνετ www.novazora.gr).

Зборувам = зборув-ам = зборув + ајки = зборувајки (μιλώντας)

Јадам = јад – ам = јад + ејки = јадејки (τρώγοντας)

Плачам = плач – ам = плач + ејки = плачејки (κλαίγοντας)

• Сакам  -σάκαμ – θέλω                   = сакајки – σακάικι – θέλοντας
• Пишувам  -πίσσουβαμ – γράφω    = пишувајки – πισσουβάικι – γράφοντας
• Орам -όραμ – οργώνω                   = орајки – οράικι – οργώνοντας
• Продавам –πρόνταβαμ – πουλάω = продавајки – προνταβάικι – πουλώντας
• работам – ράμποταμ – δουλεύω   = работејки – ραμποτέικι – δουλεύοντας
• правам – πράβαμ – κάνω              = правејки – πραβέικι – κάνοντας
• возам – βόζαμ – οδηγώ                  = возејки – βοζέικι – οδηγώντας
• чистам – τσσίσταμ – καθαρίζω      = чистејки – τσσιστέικι – καθαρίζοντας
• кинам – κίναμ – σχίζω                   = кинејки – κινέικι – σχίζοντας
• тресам – τρέσαμ – τινάζω             = тресејки -  τρεσέικι – τινάζοντας
• мијам – μίαμ – πλένω                   = миејки – μιέικι – πλένοντας
• кријам – κρίαμ – κρύβω                = криејки – κριέικι – κρύβοντας

-Цел ден седи и плаче, пишувајки писма – Τσελ ντεν σέντι ι πλάτσσε, πισσουβάικι πίσμα – Όλη τη μέρα κάθεται

και κλαίει, γράφοντας γράμματα.

-Живее добро, продавајки јаболка и праски – Ζζίβεε ντόμπρο, προνταβάικι ιάμπολκα ι πράσκι – Ζει κάλα

πουλώντας μήλα και ροδάκινα.

-Сите луѓе трчат и работат, сакајки да стекнат повеќе – Σίτε λούγκε τ’ρτσσατ ι ράμποτατ, σακάικι ντα στέκνατ

πόβεκε – Όλοι οι άνθρωποι τρέχουν και δουλεύουν, θέλοντας να αποκτήσουν περισσότερα.

Στο δέκατο μάθημα, θα παρουσιάσουμε αντιπροσωπευτικά είδη του ζωικού κόσμου-животинскиот свет-ζζιβοτίνσκιοτ σβετ. Диви животни-ντίβι ζζίβοτνι-άγρια ζώα, питоми животни-πίτομι ζζίβοτνι-ήμερα ζώα, птици-πτίτσι-πτηνά, риби-ρίμπι-ψάρια  και инсекти, влечуги – ινσέκτι,βλέτσσουγκι – έντομα, ερπετά.

Όπως είπαμε και σε προηγούμενο τεύχος της ΝόβαΖόρα, ο πληθυντικός των ουσιαστικών της μακεδόνικης γλώσσας, δημιουργείται με τον ακόλουθο τρόπο: τα ουσιαστικά αρσενικού γένους καταλήγουν κυρίως σε σύμφωνο και δημιουργούν πληθυντικό με την κατάληξη –и (-ι), маж-μαζζ-мажи-μάζζι (άντρας-άντρες), εκτός ορισμένων εξαιρέσεων. Το ίδιο συμβαίνει και στα ουσιαστικά θηλυκού γένους, τα οποία καταλήγουν σε –α και δημιουργούν πληθυντικό με –и (-ι), керка-κέρκα-κόρη  -  керки-κέρκι-κόρες.  Τα ουδέτερα καταλήγουν κυρίως σε –ο και δημιουργούν πληθυντικό με –и (-ι), село-σέλο-χωριό – села-σέλα-χωριά.

Οι ίδιοι περίπου κανόνες ισχύουν και για τα ουσιαστικά που σημαίνουν ζώα.

Εδώ, ο πληθυντικός αρσενικού δημιουργείται με –и (-ι), сокол-σόκολ-γεράκι  -  соколи-σόκολι-γεράκια  ή με –ови (-οβι), лав-λαβ-λιοντάρι  -  лавови-λάβοβι-λιοντάρια. Τα θηλυκού γένους δημιουργούνται σύμφωνα με τον κανονισμό που παρουσιάστηκε παραπάνω, ενώ στα ουδέτερου γένους υπάρχει μια διαφορά. Τα περισσότερα δημιουργούν πληθυντικό με την κατάληξη –иња (-ινια), пиле-πίλε-πουλί  -  пилиња-πίλινια-πουλιά.

ДИВИ ЖИВОТНИ  -  ΑΓΡΙΑ ΖΩΑ

• Лав –Λαβ – Λιοντάρι
• Тигар – Τίγκαρ – Τίγρης
• Мечка – Μέτσσκα – Αρκούδα
• Волк – Βολκ – Λύκος
• Лисица – Λίσιτσα – Αλεπού
• Елен – Έλεν – Ελάφι
• Срна – Σ’ρνα – Ζαρκάδι
• Слон – Σλον – Ελέφαντας
• Верверичка – Βερβέριτσσκα – Σκίουρος
• Мајмун – Μάιμουν – Πίθηκος
• Носорог – Νόσορογκ – Ρινόκερος
• Нилски коњ – Νίλσκι Κον – Ιπποπόταμος
• Глувче – Γκλούφτσσε – Ποντίκι
• Жирафа – Ζζιράφα – Καμηλοπάρδαλη
• Твор – Τβορ – Ασβός

ПИТОМИ ЖИВОТНИ  -  ΗΜΕΡΑ ΖΩΑ

• Крава – Κράβα – Αγελάδα
• Вол – Βολ – Βόδι
• Овца – Όφτσα – Πρόβατο
• Коза – Κόζα – Κατσίκι
• Куче – Κούτσσε – Σκύλος
• Мачка – Μάτσσκα – Γάτα
• Зајак – Ζάιακ – Κουνέλι
• Коњ – Κον – Άλογο
• Магаре – Μάγκαρε – Γάιδαρος
• Мазга – Μάζγκα – Μουλάρι
• Свиња – Σφίνια – Γουρούνι
• Камила – Κάμιλα – Καμήλα
• Теле – Τέλε – Μοσχάρι
• Лама – Λάμα
• Јагне – Γιάγκνε – Αρνάκι

ПТИЦИ  -  ΠΤΗΝΑ

• Орел – Όρελ – Αετός
• Сокол – Σόκολ – Γεράκι
• Гулаб – Γκούλαμπ – Περιστέρι
• Папагал – Παπαγκάλ – Παπαγάλος
• Врапче – Βράπτσσε – Σπουργίτι
• Лебед – Λέμπεντ – Κύκνος
• Патка – Πάτκα – Πάπια
• Кокошка – Κόκοσσκα – Κότα
• Еребица – Ερέμπιτσα – Πέρδικα
• Мисирка – Μίσιρκα – Γαλοπούλα
• Билбил – Μπίλμπιλ – Αηδόνι
• Чавка – Τσσάβκα – Κάργα
• Страчка – Στράτσσκα – Καρακάξα
• Гугувка – Γκουγκούβκα – Δεκαοκτούρα
• Кукумавка – Κουκουμάβκα – Κουκουβάγια
• Лиљак – Λίλιακ – Νυχτερίδα

РИБИ  -  ΨΑΡΙΑ

• Пастрамка – Πάστραμκα – Πέστροφα
• Белавица – Μπελάβιτσα – Πλατίκα
• Штука – Σστούκα – Τούρνα
• Ајкула – Άικουλα – Καρχαρίας
• Лигња – Λίγκνια – Καλαμάρι
• Сардина – Σαρντίνα – Σαρδέλα
• Сом – Σομ – Λυκόψαρο
• Лосос – Λόσος – Σολωμός
• Крап – Κραπ – Γριβάδι
• Скуша – Σκούσσα – Σκουμπρί
• Пирана – Πιράνα – Πιράνχας
• Сабјарка – Σάμπιαρκα – Ξιφίας
• Јагула – Γιάγκουλα – Χέλι

ИНСЕКТИ-ВЛЕЧУГИ  -  ΕΝΤΟΜΑ-ΕΡΠΕΤΑ

• Оса – Όσα – Σφήκα
• Пчела – Πτσσέλα – Μέλισσα
• Пеперутка – Πεπέρουτκα – Πεταλούδα
• Комарец – Κόμαρετς – Κουνούπι
• Мува – Μούβα – Μύγα
• Крлеж – Κ’ρλεζζ – Τσιμπούρι
• Бумбар – Μπούμπαρ – Σκαθάρι
• Вошка – Βόσσκα – Ψείρα
• Пајак – Πάιακ – Αράχνη
• Скакулец  - Σκάκουλετς – Τζιτζίκι
• Стоногалка – Στονόγκαλκα – Σαρανταποδαρούσα
• Змија – Ζμία – Φίδι
• Гуштерица – Γκουσστέριτσα – Σαύρα
• Жаба – Ζζάμπα – Βάτραχος
• Црв – Τσ’ρβ – Σκουλίκι
• Полжав – Πόλζζαβ – Σαλιγκάρι

ПОВРАТНИ  ГЛАГОЛИ – ΑΥΤΟΠΑΘΗ  ΡΗΜΑΤΑ

Σ’ αυτό το ένατο μάθημα θα δούμε την παθητική φωνή των ρημάτων της μακεδόνικης γλώσσας. Στην ουσία, εκτός ελάχιστων εξαιρέσεων, δεν υπάρχει παθητική φωνή με τη μορφή που υπάρχει στην ελληνική γλώσσα. Δηλαδή δεν χρησιμοποιούνται ρήματα σε προτάσεις όπου το αντικείμενο ενεργεί σε βάρος του υποκειμένου. Π.χ. στην ελληνική : Ο Πέτρος πληρώνει τον Παύλο – Ο Παύλος πληρώνεται από τον Πέτρο. Αυτό το είδος παθητικών ρημάτων δεν υφίσταται στη μακεδόνικη γλώσσα. Τα ρήματα που αποτελούν την παθητική φωνή είναι τα λεγόμενα повратни глаголи-πόβρατνι γκλάγκολι (σε ελευθερη μετάφραση: επιστρεφόμενα ρήματα), τα οποία στην ελληνική ονομάζονται Ρήματα μέσης διάθεσης ή αυτοπαθή ρήματα. Τα ρήματα αυτά δείχνουν ότι το υποκείμενο ενεργεί και η ενέργεια αυτή επιστρέφει πάλι σ’ αυτό. Π.χ. Јас се мијам – Ιάς σε μίαμ – Εγώ πλένομαι. Επίσης εδώ ανήκουν και τα ρήματα τα οποία δεν παράγουν ενέργεια, αλλά απλως δείχνουν μία κατάσταση. Π.χ. се радувам – σε ράντουβαμ – χαίρομαι.  Τα ρήματα αυτά, εκτός του μορίου  ,,се,, (σε), κλίνονται όπως και τα ρήματα της ενεργητικής φωνής.

АКТИВНИ ГЛАГОЛИ                                                 ПОВРАТНИ ГЛАГОЛИ

ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ                                                     ΠΑΘΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ

Бричам  -  μπρίτσσαμ – ξυρίζω                             се бричам  -  σε μπρίτσσαμ – ξυρίζομαι

Бричеш  - μπρίτσσεςς – ξυρίζεις                           се бричеш  - σε μπρίτσσεςς – ξυρίζεσαι

Бриче  - μπρίτσσε – ξυρίζει                                    се бриче  - σε μπρίτσσε – ξυρίζεται

Бричеме – μπρίτσσεμε – ξυρίζουμε                     се бричеме – σε μπρίτσσεμε – ξυριζόμαστε

Бричете – μπρίτσσετε – ξυρίζετε                          се бричете – σε μπρίτσσετε – ξυρίζεστε

Бричат – μπρίτσσατ – ξυρίζουν                             се бричат – σε μπρίτσσατ – ξυρίζονται

ПОВРАТНИ ГЛАГОЛИ – ПРИМЕРИ

ΑΥΤΟΠΑΘΗ ΡΗΜΑΤΑ – ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

• Се мијам  -  σε μίαμ  -  πλένομαι
• Се чешлам  -  σε τσσέσσλαμ  -  χτενίζομαι
• Се чистам  -  σε τσσίσταμ  -  καθαρίζομαι
• Се тепам  -  σε τέπαμ  -  χτυπιέμαι
• Се борам  -  σε μπόραμ  -  αγωνίζομαι
• Се грижам  -  σε γκρίζζαμ  -  ανησυχώ
• Се потстрижувам  -  σε ποτστρίζζουβαμ  -  κουρεύομαι
• Се облекувам  -  σε ομπλέκουβαμ  -  ντύνομαι
• Се каам  -  σε κάαμ  -  μετανιώνω
• Се валкам  -  σε βάλκαμ  -  λερώνομαι
• Се радувам  -  σε ράντουβαμ  -  χαίρομαι
• Се шегувам  -  σε σσέγκουβαμ  -  αστειεύομαι
• Се лизгам  -  σε λίζγκαμ  -  γλιστράω
• Се обидувам  -  σε ομπίντουβαμ  -  προσπαθώ
• Се лечам  -  σε λέτσσαμ  -  γιατρεύομαι
• Се спремам  -  σε σπρέμαμ  -  ετοιμάζομαι
• Се чуствувам  -  σε τσσούστβουβαμ  -  αισθάνομαι
• Се гордеам  -  σε γκόρντεαμ  -  περηφανεύομαι
• Се соблекувам  -  σε σομπλέκουβαμ  -  ξεντύνομαι
• Се уморувам  -  σε ουμόρουβαμ  -  κουράζομαι

РЕЧЕНИЦИ – ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

• Татко се бриче и оди на работа –Τάτκο σε μπρίτσσε ι όντι να ράμποτα – Ο πατέρας ξυρίζεται και πάει στη δουλειά.
• Дедо е болен  и се лечи сам – Ντέντο ε μπόλεν  ι σε λέτσσι σαμ – Ο παππούς είναι άρρωστος και γιατρεύεται μόνος του.
• Мамо не се грижи. Ќе бидам добро дете – Μάμο νε σε γκρίζζι. Κε μπίνταμ ντόμπρο ντέτε – Μαμά μην ανησυχείς. Θα είμαι καλό παιδί.
• Се мијам, се чешлам, се облекувам и тргнувам брзо зошто ме чекаат – Σε μίαμ, σε τσσέσσλαμ, σε ομπλέκουβαμ  ι  τ’ργκνουβαμ μπ’ρζο ζόσστο με τσσέκαατ – Πλένομαι, χτενίζομαι, ντύνομαι και ξεκινάω γρήγορα επειδή με περιμένουν.

ДЕНОВИ НА СЕДМИЦАТА  -  ΗΜΕΡΕΣ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ

-Недела  -  Νέντελα  -  Κυριακή
-Делник – Ντέλνικ – Καθημερινή μέρα
-Понеделник  -  Πονέντελνικ  -  Δευτέρα

-Ден – Ντεν – Μέρα

-Вторник  -  Βτόρνικ  -  Τρίτη

-Слободен ден – Σλόμποντεν ντεν – Ελεύθερη μέρα (ρεπό)

-Среда  -  Σρέντα  -  Τετάρτη

- Празник – Πράζνικ – Γιορτή

-Четврток  -  Τσσέτβρτοκ  -  Πέμπτη

-Неработен ден – Νεράμποτεν ντεν – Αργία

-Петок  -  Πέτοκ  -  Παρασκευή

-Одмор – Όντμορ – Ξεκούραση (άδεια)

-Сабота  - Σάμποτα  -  Σάββατο

-Секојдневно – Σεκοϊντνέβνο – Καθημερινά

ПРИСВОЈНИ  ЗАМЕНКИ  -  ΚΤΗΤΙΚΕΣ  ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ

Στο μάθημα αυτό θα δούμε τις δύο κατηγορίες των κτητικών αντωνυμιών – присвојни заменки, τις άμεσες-непосредни και τις έμμεσες – посредни. Επίσης θα δούμε τους βασικούς τρόπους χαιρετισμού.

НЕПОСРЕДНИ ПРИСВОЈНИ ЗАМЕНКИ – ΑΜΕΣΕΣ ΚΤΗΤΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ

Οι άμεσες κτητικές αντωνυμίες δείχνουν πως κάτι ανήκει  σε κάποιον. Τοποθετούνται πάντοτε μετά το ουσιαστικό, το οποίο είναι κτήση του υποκειμένου. Π.χ. брат ми – μπρατ μι – ο αδερφός μου.

Αν και στην ελληνική γλώσσα, αυτός ο τύπος αντωνυμίας μπορεί να χρησιμοποιηθεί μετά από οποιοδήποτε ουσιαστικό (σπίτι μου, παππούς μου, γνώμη μου κτλ), στη μακεδόνικη γλώσσα χρησιμοποιείται μόνο μετά από ουσιαστικά που δηλώνουν μέλος οικογένειας (дедо ми-ντέντο μι-παππούς μου, мајка ми-μάικα μι-μητέρα μου κτλ.). Για όλα τα υπόλοιπα ουσιαστικά (αλλά και για αυτά εάν χρειαστεί), χρησιμοποιούνται οι έμμεσες κτητικές αντωνυμίες-посредни присвојни заменки, τις οποίες θα δούμε παρακάτω. Οι άμεσες κτητικές αντωνυμίες-непосредни присвојни заменки είναι:

Ми,  ти,  му,  и,  ни,  ви,  им,  (μι, τι, μου, ι, νι, βι, ιμ)

Татко ми   -  τάτκο μι – ο πατέρας μου

Татко ти    -  τάτκο τι – ο πατέρας σου

Татко му   – τάτκο μου – ο πατέρας του

Татко и     – τάτκο ι –ο πατέρας της

Татко ни   – τάτκο νι – ο πατέρας μας

Татко ви   – τάτκο βι – ο πατέρας σας

Татко им  – τάτκο ιμ – ο πατέρας τους

ПРИМЕРИ  – ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

• Сестра ми е многу убава  -  σέστρα μι ε μνόγκου ούμπαβα – η αδερφή μου είναι πολύ όμορφη
• Баба ни има сто години – μπάμπα νι ίμα στο γκόντινι – η γιαγιά μας έχει (είναι) εκατό χρονών

ПОСРЕДНИ ПРИСВОЈНИ ЗАМЕНКИ  -  ΕΜΜΕΣΕΣ ΚΤΗΤΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ

Οι έμμεσες κτητικές αντωνυμίες – посредни присвојни заменки, τοποθετούνται πάντοτε πριν το ουσιαστικό, το οποίο είναι κτήση του υποκειμένου. Επίσης έχουν τη μορφή επιθέτου. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν και ως απάντηση, χωρίς πρόσθετα στοιχεία. Όταν τις χρησιμοποιούμε συγκεκριμένα, μαζί με άρθρο, τοποθετούμε στο τέλος τους την κατάληξη –от για το αρσενικό, -та για το θηλυκό και  –то για το ουδέτερο γένος. Οι αντωνυμίες αυτές είναι οι εξής:

Мој, моја, мое                     – μόι, μόια, μόε                    – δικός μου, δική μου, δικό μου

Твој, твоја, твое                  – τβόι, τβόια, τβόε               -  δικός σου, δική σου, δικό σου

Негов, негова, негово        – νέγκοβ, νέγκοβα, νέγκοβο – δικός του, δική του, δικό του

Нејзин, нејзина, нејзино    – νέιζιν, νέιζινα, νέιζινο         – δικός της, δική της, δικό της

Наш, наша, наше               – ναςς, νάσσα, νάσσε           - δικός μας, δική μας, δικό μας

Ваш, ваша, ваше                – βάςς, βάσσα, βάσσε         - δικός σας, δική σας, δικό σας

Нивен, нивна, нивно          – νίβεν, νίβνα, νίβνο             - δικός τους, δική τους, δικό τους

Ο πληθυντικός, ο οποίος ισχύει και για τα τρία γένη, είναι ο εξής:

Мои           - μόι       – δικοί μου, δικές μου, δικά μου

Твои        – τβό       – δικοί σου, δικές σου, δικά σου

Негови    – νέγκοβι -  δικοί του, δικές του, δικά του

Нејзини   – νέιζινι   - δικοί της, δικές της, δικά της

Наши       – νάσσι   - δικοί μας, δικές μας, δικά μας

Ваши       – βάσσι   – δικοί σας, δικές σας, δικά σας

Нивни      – νίβνι    – δικοί τους, δικές τους, δικά τους

ПРИМЕРИ  -  ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

• Мојата куќа е голема – μόιατα κούκια ε γκόλεμα – το δικό μου σπίτι είναι μεγάλο
• Твоето село е далеку – τβόετο σέλο ε ντάλεκου – το δικό σου χωριό είναι μακριά
• Нејзиниот пријател учи македонски – νεϊζίνιοτ πρίατελ ούτσσι μακέντονσκι – ο δικός της φίλος μαθαίνει μακεδόνικα
• Нашите деца одат прошетка – νάσσιτε ντέτσα όντατ πρόσσετκα – τα δικά μας παιδιά πηγαίνουν βόλτα

НАЧИНИ НА ПОЗДРАВУВАЊЕ  -  ΤΡΟΠΟΙ ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΥ

• Здраво – ζντράβο – γειά
• Добро утро – ντόμπρο ούτρο – καλό πρωί
• Добар ден – ντόμπαρ ντεν – καλημέρα
• Добро пладне – ντόμπρο πλάντνε – καλό μεσημέρι
• Добровечер – ντομπροβέτσσερ – καλησπέρα
• Добра ноќ – ντόμπρα νοκ – καληνύχτα
• Пријатно – πρίατνο – χαίρεται
• Збогум – ζμπόγκουμ – αντίο



• Со здравје – σο ζντράβιε – με υγεία
• Мило ми е – μίλο μι ε – χαίρω πολύ
• Како си? – κάκο σι; – πώς είσαι;
• Добро дојде – ντόμπρο ντόιντε – καλώς ήρθες
• добро најдов – ντόμπρο νάιντοβ – καλώς σε/σας βρήκα
• Добар пат – ντόμπαρ πατ – καλό ταξίδι

Тетин ти работи во Германија – τέτιν τι ράμποτι βο Γκερμάνια – ο θείος σου δουλεύει στη Γερμανία

Вашата слика е многу стара – βάσσατα σλίκα ε μνόγκου στάρα – η δική σας φωτογραφία είναι πολύ παλιά

Όπως φαίνεται και από τον τίτλο του μαθήματος αυτού, το περιεχόμενο θα περιλαμβάνει διάφορα, μικρότερα θέματα, τα περισσότερα γύρω από ομάδες λέξεων. Συγκεκριμένα, θα υπάρχει πίνακας με τα μέλη του ανθρώπινου σώματος (στον ενικό αριθμό, παραπέρα θα ασχοληθούμε περισσότερο με τον πληθυντικό), επεξηγήσεις για την «ώρα» και σχετικά παραδείγματα. Επίσης θα αναφερθούν οι κυριότεροι σύνδεσμοι.

Καλή εκμάθηση λοιπόν και… ακονίστε τη μνήμη σας.

ЧОВЕКОВО  ТЕЛО   -  ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ  ΣΩΜΑ

• Тело – τέλο – σώμα
• Глава – γκλάβα – κεφάλι
• Коса – κόσα – μαλλιά
• Око – όκο – μάτι
• Нос – νος – μύτη
• Уста – ούστα – στόμα
• Уво – ούβο – αυτί
• Врат – βρατ – λαιμός
• Тил – τιλ – σβέρκος
• Рака – ράκα – χέρι
• Дланка – ντλάνκα – παλάμη
• Нога – νόγκα – πόδι
• Стапало – στάπαλο – πατούσα
• Гради – γκράντι – στήθος
• Грб – γκ’ρμπ – πλάτη
• Рамо – ράμο – ώμος
• Половина – πολόβινα – μέση
• Рбет  – ρ’μπετ – σπονδ.στήλη
• Стомак – στόμακ – κοιλιά
• Прст – π’ρστ – δάχτυλο
• Нокт – νοκτ – νύχι
• Влакно – βλάκνο – τρίχα
• Колено – κόλενο – γόνατο
• Лакт – λακτ – αγκώνας
• Јазик – ιάζικ – γλώσσα
• Заб – ζαμπ – δόντι
• Чело – τσσέλο – μέτωπο
• Образ – όμπραζ – μάγουλο
• Лице – λίτσε – πρόσωπο
• Веѓа – βέγκια – φρύδι
• Срце – σ’ρτσε – καρδιά
• Бел дроб – μπελ ντρομπ – πνεύμονας
• Црн дроб – τσ’ρν ντρομπ – συκώτι
• Желудник – ζζέλουντνικ – στομάχι
• Бубрег  – μπούμπρεγκ – νεφρό
• Жолчка – ζζόλτσσκα – χολή
• Црево – τσρέβο – έντερο
• Крв – κ’ρβ – αίμα
• Вена – βένα – φλέβα
• Нерв – νερβ – νεύρο
• Грло – γκ’ρλο – λάρυγγας
• Мускул – μούσκουλ – μυς
• Сало – σάλο – λίπος
• Кожа – κόζζα – δέρμα

СААТОТ  -  Η ΩΡΑ

Саат –σάατ – ώρα , минута-μίνουτα-λεπτό, секунда – σέκουντα – δευτερόλεπτο, наутро – νάουτρο – το πρωί, напладне – νάπλαντνε – το μεσημέρι, навечер – νάβετσσερ – το βράδι , полноќ – πόλνοκ – μεσάνυχτα, точно – τότσσνο – ακριβώς, рано-ράνο-νωρίς, доцна-ντότσνα-αργά.

Χρησιμοποιούμε τους αριθμούς όπως όταν μετράμε, δηλαδή:

Еден-έντεν, два-ντβα, три-τρι, четири-τσσέτιρι, пет-πετ, шест-σσεστ, седум-σέντουμ, осум-όσουμ, девет-ντέβετ, десет-ντέσετ, единаесет-εντινάεσετ, дванаесет-ντβανάεσετ.

Για να προσθέσουμε λεπτά χρησιμοποιούμε τον σύνδεσμο -и- (ι)=και, προσθέτοντας έπειτα τους κατάλληλους αριθμούς . Για την αφαίρεση λεπτών χρησιμοποιούμε το -без- (μπεζ)=χωρίς, και έπειτα προσθέτουμε τα λεπτά που αφαιρούνται.

Παρακάτω παρατίθεται παράδειγμα της ώρας από τις εφτά εώς τις οχτώ η ώρα.

-седум (σέντουμ-εφτά)

-седум и пет (σέντουμ ι πετ – εφτά και πέντε)

-седум и десет (σέντουμ ι ντέσετ – εφτά και δέκα)

-седум и петнаесет  ή  и черек (σέντουμ ι πετνάεσετ ή  ι τσσέρεκ – εφτά και δεκαπέντε ή και τέταρτο)

-седум и дваесет (σέντουμ ι ντβάεσετ – εφτά και είκοσι)

-седум и дваеспет (σέντουμ ι ντβαεσπετ – εφτά και εικοσιπέντε)

-седум и триесет  ή  и пол (σέντουμ ι τρίεσετ ή ι πολ – εφτά και τριάντα ή και μισή)

-осум без дваеспет (όσουμ μπεζ ντβαεσπετ – οχτώ παρά εικοσιπέντε)

-осум без дваесет (όσουμ μπεζ ντβάεσετ – οχτώ παρά είκοσι)

-осум без петнаесет  ή  без черек (όσουμ μπεζ πετνάεσετ ή μπεζ τσσέρεκ – οχτώ παρά δεκαπέντε ή παρά τέταρτο)

-осум без десет (όσουμ μπεζ ντέσετ – οχτώ παρά δέκα)

-осум без пет (όσουμ μπεζ πετ – οχτώ παρά πέντε)

-осум  (όσουμ – οχτώ)

Υπάρχει και δεύτερος τρόπος, σε ότι αφορά την αφαίρεση λεπτών. Εκεί δεν αφαιρούμε λεπτά από την ώρα που έρχεται (π.χ. осум без десет – οχτώ παρά δέκα), αλλά αναφέρουμε τα λεπτά που απομένουν για να επέλθει η συγκεκριμένη ώρα, χρησημοποιώντας τον σύνδεσμο –до- (ντο)=εώς.  Π.χ. десет до осум – ντέσετ ντο όσουμ- δέκα εώς τις οχτώ.

СВРЗНИЦИ  -  ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ

• И – ι – και
• Ниту – νίτου – ούτε
• Но – νο – αλλά , όμως
• Ама – άμα – αλλά, όμως
• Или – ίλι – ή
• Освен – όσβεν – εκτός
• Кога – κόγκα – όταν
• Штом – σστομ – αφού
• Откако – ότκακο –από όταν
• Бидејки – μπιντέικι – επειδή
• Да – ντα – να
• Ако – άκο – αν
• Иако – ιάκο – αν και
• Којшто – κόισστο – ο οποίος
• Чиј – τσσίι – του οποίου
• Чија – Τσσία – της οποίας
• Дека – ντέκα – πως

Оти – ότι – πως, ότι