НАШИТЕ ТРЛА – ΝΑΣΣΙΤΕ Τ΄ΡΛΑ – ΤΑ ΜΑΝΤΡΙΑ ΜΑΣ (Οριζόντια και κάθετη οργάνωση της κτηνοτροφίας)

Ήθελα νάμουν τσέλιγγας, νάμουν κι ένας σκουτέρης

να πάω να ζήσω στο μαντρί, στην ερημιά, στα δάσα

κι ένα σωρό μαντρόσκυλα, νάχω και βοσκοτόπια

το καλοκαίρι στα βουνά και το χειμώ στους κάμπους.

ΚΩΣΤΑΣ ΚΡΥΣΤΑΛΛΗΣ

Καθώς επί τουρκοκρατίας ο ντόπιος πληθυσμός, δηλαδή οι Μακεδόνες, ήταν απωθημένος στα ορεινά, μεγάλο μέρος της δραστηριότητάς τους για επιβίωση ήταν η κτηνοτροφία, αφού τα χωράφια στις ορεινές περιοχές τους ήταν λιγοστά.

Τα ζώα που φρόντιζαν, όλα ελευθέρας βοσκής, ήταν μεγάλα ζώα (βόδια, άλογα, αγελάδες, γαϊδούρια, γουρούνια) και μικρά ζώα (αιγοπρόβατα, κότες). Τα μεγάλα ζώα εν μέρει τα εκτρέφανε στα пандили-παντίλι (στάβλους) που βρίσκονταν κατά κανόνα στο χωριό και οι περισσότεροι μάλιστα στα дворои-ντβόροϊ (αυλές). Τα μικρά ζώα τα φρόντιζαν στα трла-τ΄ρλα (μαντριά) που βρίσκονταν στα βουνά και σχετικά κοντά στο χωριό, δυό ως τρία χιλιόμετρα συνήθως.

Το τ΄ρλο ήταν μια σχετικά πιο πρόχειρη κατασκευή, ωστόσο δεν έπαυε να είναι λειτουργική. Η κύρια κατασκευή ήταν η корда-κόρντα. Ήταν συνήθως κυκλική κατασκευή, κτισμένη πρόχειρα, περιφερικά στεγασμένη και στη μέση ξέσκεπη. Η μάντρα ήταν πέτρινη σε σχήμα κυκλικό και δεν είχε ποτέ ύψος μεγαλύτερο από δύο μέτρα. Στο εσωτερικό της μάντρας και σε ομόκεντρη διάταξη υπήρχαν στύλοι, περίπου μισό μέτρο κοντύτεροι και η στέγη είχε μια κλίση και μάλιστα προς τα μέσα. Όταν η περιφερική στέγη ήθελαν να έχει δύο κλίσεις, μια προς τα μέσα και μια προς τα έξω, τότε υπήρχαν δύο σειρές στύλων σε ομόκεντρη διάταξη. Η πλησιέστερη στη μάντρα ψηλότεροι από τη μάντρα και η εσωτερική χαμηλότεροι. Ανάμεσα στη μάντρα η σκεπή ήταν από ραβδισμένη арженица-αρζζενίτσα (σίκαλη). Στις κακοκαιρίες τα ζωντανά προστατεύονταν κάτω από την στέγη, ενώ στις καλοκαιρίες πλάγιαζαν στο ξέσκεπο μέρος, που ήταν κυκλικό.

Στην κόρντα υπήρχαν δύο ανοίγματα. Το ένα μεγάλο για να μπαίνουν τα ζωντανά και ένα μικρό, το м΄лзило-μ΄λζιλο (ρούγα). Δεξιά και αριστερά, εξωτερικά του μ΄λζιλο, υπήρχαν δύο μεγάλες πέτρες όπου κάθονταν αυτοί που άρμεγαν (μ΄λζάτσι).

Η колиба-κόλιμπα (καλύβα) ήταν το κατάλυμα των βοσκών. Υπήρχε τζάκι για να ζεσταίνονται το χειμώνα και να μαγειρεύουν. Οι διαστάσεις της καλύβας ήταν συνήθως 3χ3 και η σκεπή της ήταν από αρζζενίτσα ή πάπρα (φτέρη). Η καλύβα βρισκόταν χωροθετικά αρκετά κοντά στο μαντρί για ν΄ ακούει ο βοσκός τα ζωντανά που φύλαγε. Αρκετά κοντά στο μαντρί ήταν μια πρόχειρη πάλι κυκλική περίφραξη, η стрга-στ΄ργκα (στρούγκα), όπου φιλοξενούσαν τα ζωντανά το καλοκαίρι, τις νυχτερινές ώρες κι όπου γινόταν το άρμεγμα. Η στ΄ργκα είχε και αυτή δύο ανοίγματα, το μεγάλο που ήταν η είσοδος κι έκλεινε με μια καφασωτή κατασκευή τη леса-λέσα και το στενό πέρασμα για το άρμεγμα.

Οι ζωοτροφές συνήθως ήταν έξω μαζεμένες σε ένα μακρόστενο χώρο, τη жлема-ζζλέμα, που σκεπαζόταν με πάπρα και ειδική τεχνική. Όσοι είχαν οικονομική δυνατότητα, έχτιζαν плевна-πλέβνα (αχερώνα) ή саија-σάια (υπόστεγο).

Στον ίδιο χώρο υπήρχαν τα копанки-κόπανκι (ξύλινα μεταφερόμενα παχνιά), δηλαδή δύο μακριές σανίδες καρφωμένες έτσι που να σχηματίζουν οξεία γωνία και στηρίζονταν από ζεύγη πασσάλων σε χιαστί τοποθέτηση. Εκεί έτρωγαν τα ζωντανά το превој-πρέβοϊ (γερμά) και το крма-κ΄ρμα (αλάτι). Όταν τα τάιζαμ με слама-σλάμα (άχυρο) ή сено-σένο (σανό), τα έριχναν στο έδαφος.

Αν το μαντρί βρισκόταν κοντά σε извор-ίζβορ (πηγή) ή σε трапче-τράπτσσε (ρυάκι), τότε την εποχή του αρμέγματος στηνόταν και λειτουργούσε το бачило-μπάτσσιλο (μπατζάριο), διαφορετικά το κοπάδι μεταφερόταν σε θέση με νερό, όπου μια πρόχειρη στ΄ργκα φιλοξενούσε τα ζωντανά και μια πρόχειρη ξύλινη καλύβα το τυροκομείο και τους βοσκούς όταν έβρεχε.

Οι Μακεδόνες ήταν κατά κανόνα γεωργοκτηνοτρόφοι, αφού ούτε πολλά χωράφια είχαν, ούτε και μεγάλα βοσκοτόπια. Έτσι, ούτε με τη γεωργική τους παραγωγή, ούτε με την κτηνοτροφική τους παραγωγή από μόνες τους δεν επαρκούσαν για την επιβίωσή τους. Έτσι λοιπόν η αποκλειστική απασχόληση μόνο με τη γεωργία ή μόνο με την κτηνοτροφία ήταν απαγορευτική. Έπρεπε να εξασφαλίζουν και χωράφια και βοσκοτόπια. Για να εξασφαλίζουν την παράλληλη ασχολία όριζαν τα βοσκοτόπια και τις καλλιεργούμενες εκτάσεις. Φρόντιζαν οι περιοχές αυτές να είναι ισοδύναμες. Τα όρια ήταν σταθερά, η χρήση όπως άλλαζε εκ περιτροπής. Εκ των πραγμάτων υπήρχε η ανάγκη να έχουν μαντριά και στις δύο περιοχές όπως και χωράφια. Αυτό φαίνεται ότι γινόταν από παλιά, αφού τα είχαν σχεδόν εξίσου μοιρασμένα τα χωράφια τους και στις δύο περιοχές.

Δεν θα είχε δώσει κάποιος την σωστή περιγραφή της εικόνας των μαντριών, εάν δεν αναφερόταν στα овчарски кучишта-όβτσσαρσκι κούτσσισστα (τσομπανόσκυλα), που ήταν συνυφασμένα με το булук-μπούλουκ (κοπάδι). Τα καλά τσομπανόσκυλα αποτελούσαν εγγύηση για την ακεραιότητα του κοπαδιού. Φυλούσαν το κοπάδι από τον влк-β΄λκ (λύκο) και τους ζωοκλέφτες. Ήταν υπάκοα στον αφέντη και προστάτευαν τόσο τα ζωντανά όσο και τα πράγματα του μαντριού, αλλά και τον αφέντη μέχρι αυτοθυσίας. Ήταν πειθαρχικά και συνεπή στις υποχρεώσεις τους αφού ακολουθούσαν πάντα το κοπάδι και δεν απομακρύνονταν από το μαντρί όταν αυτό βρισκόταν εκεί. Ο αφέντης τα τάιζε πάντοτε στο μαντρί για να επιστρέφουν εάν καθυστερούσαν κάπου κυνηγώντας κάποιο άγριο ή ακολουθούσαν κάποιο θηλυκό σε περίοδο αναπαραγωγής.

Η τροφοδοσία των βοσκών, κυρίως σε леб-λεμπ (ψωμί) και των τσομπανόσκυλων σε чуменици-τσσουμενίτσι (σκυλόψωμα), γινόταν από τον ιδιοκτήτη που ζούσε στο χωριό, αν και τις περισσότερες φορές οι βοσκοί ήταν μέλη της οικογένειας του ιδιοκτήτη. Κάποιο άτομο της οικογένειας, συνήθως μικρό αγόρι ή κάποιος γέροντας έφερνε τα τρόφιμα στο μαντρί.

Μια γιορτή μεγάλη στο μαντρί γινόταν τη μέρα του стрижејне-στριζζέινε (κουρέματος), αφού εκείνη τη μέρα θα έπαιρναν το μαλλί που ήταν το μεγαλύτερο έσοδό τους, μια και τότε η τιμή του ήταν αρκετά μεγάλη. Ψητά της σούβλας ετοιμάζονταν, τραγούδια ακούγονταν κι όλα τα μέλη της οικογένειας ήταν παρόντα. Η ατμόσφαιρα ήταν πέρα για πέρα χαρούμενη.

Άλλη γιορτή παραδοσιακά καθιερωμένη, ήταν η δεύτερη μέρα του Πάσχα, όπου όλη η οικογένεια ανέβαινε στο μαντρί και γιόρταζαν με φαγοπότι τη μεγάλη αυτή γιορτή της Ορθοδοξίας.

δεν επιτρέπονται τα σχόλια.

Κατηγορίες

Ευχαριστούμε θερμά τους Μακεδόνες οικονομικούς μας μετανάστες σε Αυστραλία, Καναδά και δυτική Ευρώπη, όπως και τους φίλους μας απ’ όλα τα μέρη της Ελλάδας, για την οικονομική στήριξη της έκδοσης της Нова Зора. Благодариме - Μπλαγκοντάριμε


ALPHA BANK

Account 852 00 2101 031390

IBAN: GR47 0140 8520 8520 0210 1031 390

BIC: CRBAGRAA

Μηνιαίες Εκδόσεις

Македонска Ризница
  • ,ΞΕΦΥΛΛΙΣΜΑ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΤΕΥΧΩΝ
    РАЗГЛЕДУВАЊЕ НА ПРЕТХОДНИ БРОЕВИ
  • 2016 (147)
  • 2015 (416)
  • 2014 (404)
  • 2013 (377)
  • 2012 (372)
  • 2011 (323)
  • 2010 (202)