КОВАЧНИЦА [ΚΟΒΑΤΣΣΝΙΤΣΑ / ΣΙΔΕΡΑΔΙΚΟ]

Πουλάκι πήγε κι έκατσε

σε γεωργού αλέτρι

ΔΗΜΩΔΕΣ

Птица отиде и седна

на плуг на земјоделец

НАРОДНО

Σκεφτήκατε ποτέ τα διάφορα γεωργικά εργαλεία, ιδιαίτερα τα μεταλλικά, που τα περισσότερα σήμερα είναι βιομηχανικά προϊόντα, ποιοί τα κατασκεύαζαν στα απομονωμένα χωριά μας πριν από 50-60 χρόνια;

Όσο απομακρυσμένο κι αν ήταν ένα χωριό, είχε τον ковач (κόβατςς – σιδερά) του, έστω κι αν η ковалчницата (κοβαλτσσνίτσατα – σιδεράδικο) είχε έναν πολύ απλό εξοπλισμό.

Ας γνωρίσουμε ένα τέτοιο απλό σιδεράδικο και τον εξοπλισμό του.

Το πρωταρχικό και απαραίτητο, αφού τα υλικά τα επεξεργάζονταν και τα μορφοποιούσαν σε μεγάλες θερμοκρασίες, ήταν η вигна (βίγκνα – εστία φωτιάς) που δημιουργούσαν σε υπερυψωμένη πέτρινη χτιστή κατασκευή, πάνω στην οποία ήταν το оган (όγκαν – φωτιά) από дрвен ќомур (ντ΄ρβεν κιόμουρ – ξυλοκάρβουνο). Για τη δημιουργία жар (ζζαρ – θράκας) ήταν προσαρμοσμένο ένα дувало (ντούβαλο – φυσερό).

Στο σιδεράδικο ένα από τα βασικά όργανα ήταν το ковално (κόβαλνο – αμόνι), тешкиот чекан (τέσσκιοτ τσσέκαν – βαριοπούλα) και τα διάφορα άλλα чекани (τσσέκανι – σφυριά).

Το менгеме (μένγκεμε – μέγγενη) είναι ένα μεταλλικό εργαλείο, στεριωμένο πάνω στον πάγκο εργασίας. Έχει δύο ρυθμιζόμενες δαγκάνες, οι οποίες συγκρατούν ακίνητο το αντικείμενο που επεξεργάζεται ο σιδεράς που συνήθως είναι πυρωμένο και με τα χτυπήματα του δίνει την επιθυμητή μορφή.

Επειδή τα αντικείμενα δεν πιάνονταν με γυμνό χέρι, αφού ήταν συνήθως πυρωμένα, για τη μετακίνηση των αντικειμένων ήταν απαραίτητη μια маша (μάσσα – τσιμπίδα).

Ένα αντίστοιχο με το свдел (σβντελ – αρίδα) με το οποίο τρυπούσαν ξύλα, ήταν το маткап (μάτκαπ – δράπανος). Ήταν στεριωμένο σ΄ένα ψηλό σχετικά τραπέζι και εκεί τρυπούσε ο σιδεράς τα μεταλλικά αντικείμενα. Το μάτκαπ είχε μια κεφαλή προς τα κάτω και είχε υποδοχές για τρυπάνια διαφόρων διαμέτρων, ενώ στο πάνω μέρος του υπήρχε ένας στρόφαλος που επιτάχυνε την ταχύτητα περιστροφής. Την κίνηση την έδινε ο μάστορας με μια χειρολαβή.

Ένα ξύλινο χαμηλό βαρέλι με νερό ανοιχτό από πάνω, ήταν απαραίτητο για να κρυώνουν τα αντικείμενα που επεξεργαζόταν. Βουτώντας τα στο νερό, αυτό ατσάλωνε – η τεχνική βαφής του χυτοσίδηρου.

Οι λίμες (пили – πίλι) ήταν διάφορες, αλλά κυρίως με χοντρά ,,δόντια,, κατάλληλες για ν΄απομακρύνουν τα διάφορα γρέζια και τ΄ανεπιθύμητα ογκώματα, ομαλοποιούσαν τις μεταλλικές επιφάνειες και ακόνιζαν (точеа – τότσσεα), που κατά κανόνα ήταν железни (ζζέλεζνι – σιδερένιες).

Η φιλέρα ήταν όργανο για τη δημιουργία εξωτερικών πάσων σε σωλήνες και το κολαούζο χρησιμοποιούταν για τη δημιουργία εσωτερικών πάσων, επίσης σε σωλήνες.

Τα ножици (νόζζιτσι – ψαλίδια) ήταν μεταλλικό εργαλείο σαν μεγάλο ψαλίδι, μόνο που για να κόψουν ένα μεταλλικό αντικείμενο, το θέρμαιναν, το τοποθετούσαν ανάμεσα στα κοφτερά σκέλη και χτυπούσαν με το σφυρί στο πάνω σκέλος μέχρι να κοπεί.

Τα длета (ντλέτα – κοπίδια) ήταν μεταλλικά εργαλεία σε σχήμα κυλινδρικό που η μία άκρη, η κάτω, ήταν πλατιά και κοφτερή, ενώ η πάνω ήταν κυκλική. Μ΄ένα σφυρί χτυπούσαν το κοπίδι κατακόρυφα προς το αντικείμενο που ήθελαν να κόψουν.

Ο ζουμπάς ήταν μεταλλικό εργαλείο σε σχήμα κυλινδρικό και με μικρό μήκος. Το ένα άκρο του είχε κωνικό σχήμα και μυτερή άκρη. Τοποθετούσαν τη μυτερή άκρη στο αντικείμενο που ήθελαν να τρυπήσουν είτε με πάτο είτε διαμπερή.

Με τα παραπάνω κυρίως εργαλεία κατασκεύαζαν τα περισσότερα μεταλλικά γεωργικά εργαλεία (земјоделски алати – ζεμιοντέλσκι άλατι). Ας αναφέρουμε μερικά:

Το паличник (πάλιτσσνικ – υνί) για το рало (ράλο – αλέτρι) και για το плугот (πλούγκοτ – πλούκι). Για το αλέτρι είχε σχήμα κοίλου ισοσκελούς τριγώνου που στην κορυφή των ίσων πλευρών υπήρχε μια ισχυρή μύτη και στη βάση του μια ουρά με μεγάλο μήκος και αυτό συνδεόταν στο κάτω και πίσω μέρος του αλετριού με τη μύτη να έχει κλίση προς το έδαφος. Για το πλούκι το υνί είχε σχήμα τραπεζοειδούς τετραπλεύρου.

Η мотика (μότικα – τσάπα) ήταν μεταλλικό εργαλείο σε σχήμα κοίλου ημικυκλίου, που στο κέντρο της διαμέτρου υπήρχε κυκλική στεφάνη στην οποία προσαρμοζόταν η рачка (ράτσσκα – χερούλι) που ήταν ξύλινη σε σχήμα κυλινδρικό και μήκος ενός μέτρου περίπου. Η μότικα χρησίμευε για прашење (πράσσενιε – σκάλισμα) και грлење (γκ΄ρλενιε – αυλάκιασμα).

Казмата (κάζματα – κασμάς) που συνήθως στόμωνε, έμπαινε στη φωτιά και τον σφυρηλατούσαν (клепање – κλέπανιε) για να λεπτύνουν και να οξύνουν τα σκαπτικά άκρα.

Το дикел (ντίκελ – δικέλι) ήταν μεταλλικό σκαπτικό εργαλείο με δύο ισχυρά κωνικά ,,δόντια,, σε σχήμα Π που στην οριζόντια πλευρά και στο μέσο υπήρχε μια στεφάνη για να περνάει το χερούλι που ήταν κυλινδρικό και ξύλινο. Ήταν ένα βαρύ εργαλείο που χρησιμοποιούταν για άνοιγμα λάκκων.

Τα прашалки (πρασσάλκι – σκαλιστήρια) ήταν μικρά μεταλλικά εργαλεία σε μεγάλη ποικιλία που χρησίμευαν κυρίως για το πράσσανιε – σκάλισμα των κήπων (λαχανόκηπος, ανθόκηπος).

Τα маши (μάσσι – τσιμπίδες) υπήρχαν σε μεγάλη ποικιλία για τη διαχείρηση της φωτιάς.

Τα пиростии (πιροστίι – πυροστιές) ήταν μεταλλικές τριγωνικές κατασκευές που στην κορυφή ενός ισόπλευρου τριγώνου υπήρχαν κολλημένα ποδαράκια στις κορυφές των γωνιών.

Остен (όστεν – εξάρτημα βουκέντρας). Στο κάτω μέρος της βουκέντρας προσαρμοζόταν ένα μεταλλικό εξάρτημα σχήματος Γ (копрала – κόπραλα) που η κατακόρυφη πλευρά του ήταν διαμορφωμένη σε ανοιχτό στο πλάι κύλινδρο – για να μεταβάλεται η διάμετρος – ενώ στο πάνω άκρο ήταν το шило (σσίλο – κεντρί). Με το εξάρτημα αυτό ο γεωργός καθάριζε το αλέτρι και το πλούκι από τα χώματα που κολλούσαν πάνω τους.

Η гребалка (γκρεμπάλκα – ξύστρο) ήταν ένα λεπτό τριγωνικό οικιακό μεταλλικό σκεύος μ΄ένα μακρουλό χερούλι. Χρησιμοποιούταν κυρίως για καθάρισμα των οικιακών σκευών.

Τα потковки (ποτκόβκι ή ποτκόβιτσι – πέταλα) για τα βόδια ήταν μεταλλικές πλάκες σε σχήμα οπλής του ζώου, δύο για κάθε πόδι (το ίδιο και για τα γαϊδούρια), ενώ για τ΄άλογα ήταν ελλειψοειδή, ανοιχτά στη μια άκρη της μεγάλης διαμέτρου. Τα πέταλα καρφώνονταν με ειδικά клинци (κλίντσι – καρφιά).

Τα сурмина (σούρμινα – μάνταλα) ήταν μεταλλικές κυλινδρικές χοντρές βέργες που μικρό τμήμα στην ελεύθερη άκρη ήταν λυγισμένο σε ορθή γωνία, ενώ το σταθερό τμήμα κατέληγε σε κύκλο και συνδεόταν με τον τοίχο. Τα χρησιμοποιούσαν για ν΄ασφαλίζουν τις εξώπορτες και αυλόπορτες.

Η копачка (κόπατσσκα – αξίνα) ήταν μεταλλικό εργαλείο σχήματος ορθογωνίου παραλληλεπιπέδου που στη μια μικρή πλευρά υπήρχε στεφάνη για την τοποθέτηση του χερουλιού της. Χρησίμευε για βαθύ σκάψιμο.

ΑΙΓΑΙΑΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΑΣ

δεν επιτρέπονται τα σχόλια.

Κατηγορίες

Ευχαριστούμε θερμά τους Μακεδόνες οικονομικούς μας μετανάστες σε Αυστραλία, Καναδά και δυτική Ευρώπη, όπως και τους φίλους μας απ’ όλα τα μέρη της Ελλάδας, για την οικονομική στήριξη της έκδοσης της Нова Зора. Благодариме - Μπλαγκοντάριμε


ALPHA BANK

Account 852 00 2101 031390

IBAN: GR47 0140 8520 8520 0210 1031 390

BIC: CRBAGRAA

Μηνιαίες Εκδόσεις

Македонска Ризница
  • ,ΞΕΦΥΛΛΙΣΜΑ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΤΕΥΧΩΝ
    РАЗГЛЕДУВАЊЕ НА ПРЕТХОДНИ БРОЕВИ
  • 2016 (147)
  • 2015 (416)
  • 2014 (404)
  • 2013 (377)
  • 2012 (372)
  • 2011 (323)
  • 2010 (202)