ДОМАШНИ АЛАТИ [ΝΤΟΜΑΣΣΝΙ ΑΛΑΤΙ / ΣΠΙΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ]

Мајстор Ѓуре

девет буки три вртена

[Ο μαστρο-Γκιούρε (έφτιαξε)

(από) εννιά οξιές τρία αδράχτια]

ΠΕΙΡΑΧΤΙΚΗ ΛΑΪΚΗ ΡΗΣΗ

Στ΄απωθημένα, απο την τουρκοκρατία ακόμα, ορεινά κυρίως μακεδόνικα χωριά μας, που εν πολλοίς εφάρμοζαν την κλειστή οικιακή οικονομία, με απλά εργαλεία όπως το болтија (μπόλτια – τσεκούρι), το тесла (τέσλα – σκεπάρνι), το трифун (τρίφουν – πριόνι) το сврдел (σβ΄ρντελ – χειροκίνητη αρίδα), το клешти (κλέσστι – τανάλια) και άλλα τέτοια απλά алати (άλατι – εργαλεία), κατασκεύαζαν τα περισσότερα земјоделски алати (ζεμιοντέλσκι άλατι – γεωρικά εργαλεία) τους οι περισσότεροι αγρότες μας μέχρι τις αρχές τουλάχιστον του 20ου αιώνα.

Τέτοια εργαλεία και домашни садови (ντόμασσνι σάντοβι – οικιακά σκεύη), κυρίως ξύλινα, ήταν:

-Το вртено (β΄ρτενο – αδράχτι) που ήταν ξύλινο με ιχθυοειδές (ατρακτοειδές) σχήμα και το χρησιμοποιούσαν σαν εξάρτημα της ρόκας για να φτιάχνουν το νήμα όταν έγνεθαν.

урка (ούρκα – ρόκα) ήταν ξύλινο όργανο που το κατασκεύαζαν συνήθως από јасен (ιάσεν – μελιά/φράξινο) και дрен (ντρεν – κρανιά). Ήταν μια ξύλινη ράβδος που στο πάνω της μέρος υπήρχαν δύο κλαδιά με αντίθετη έκφυση, τα οποία λύγιζαν κυκλικά και όλο το σχήμα θύμιζε το ελληνικό γράμμα Ψ. Στο πάνω μέρος έμπαινε το кодела (κόντελα – επεξεργασμένο μαλλί) για να μετατραπεί σε предено (πρέντενο – νήμα).

софра (σόφρα – σοφράς) ήταν οικιακό ξύλινο χαμηλό τραπέζι στο οποίο τοποθετούσαν τα φαγητά και κάθονταν οκλαδόν στο πάτωμα ή σε столчина (στολτσσίνα – σκαμνάκια).

-Το пршлен (π΄ρσσλεν – σφοντύλι) ήταν βαρίδιο που τοποθετούταν στο κάτω μέρος του αδραχτιού. Το σφοντύλι είχε σχήμα κόλουρου κώνου με μια τρύπα στη μέση και αύξανε την περιστροφική κίνηση του αδραχτιού κατά το γνέσιμο με τη ρόκα.

-Штици за леб (Σστίτσι ζα λεμπ – πινακωτή). Σανίδες μικρού πλάτους και μήκους περίπου ενάμισυ μέτρου στις οποίες τοποθετούσαν το πλασμένο ζυμάρι σε κομμάτια δισκοειδή. Από την πινακωτή με ειδικό ξύλινο φτιάρι (лопата – λόπατα) έπαιρναν τα πλαστά και φούρνιζαν για ψήσιμο.

копанка (κόπανκα – σκάφη) ήταν οικιακό σκεύος που το μαστόρευαν από χοντρό κορμό δέντρου врба (β΄ρμπα – ιτιά), топола (τόπολα – λευκάδι) ή лешика (λέσσικα – σκλήθρο), ,,σκάβοντας,, συνήθως με την τέσλα (σκεπάρνι) τον κορμό. Την κόπανκα την χρησιμοποιούσαν για перење (πέρενιε – μπουγάδα) και για να κάνουν το μπάνιο καθαριότητας (миење – μίενιε).

-Столчина (στόλτσσινα – σκαμνάκια). Ήταν χαμηλά ξύλινα καθισματάκια από μια μικρή σανίδα ορθογώνια με ανθεκτικά ,,ποδαράκια,, από δύο μικρές σανίδες του ίδιου πλάτους με την πάνω που στο κάτω μέρος κόβονταν σε σχήμα Λ και συνδέονταν μεταξύ τους οριζόντια.

-Саач (σάατςς – γάστρα). Μεταλλική σχεδόν ημισφαιρική κατασκευή με γείσο περιφερικά κι ένα καμπυλωτό χερούλι στην κορυφή κι αυτό μεταλλικό. Πάνω στη γάστρα έβαζαν жар (ζζαρ – θράκα) με пепел (πέπελ – στάχτη) και την τοποθετούσαν πάνω από το ταψί ή το χοντροκαμωμένο πήλινο ταψί (чрепна – τσσρέπνα) για να ψηθεί το φαγητό.

-Чрепна (τσσρέπνα – πήλινο ταψί). Οι γυναίκες κυρίως έπλαθαν από πηλό, κατά κανόνα από κοκκινόχωμα, χοντροφτιαγμένα ταψιά που τα έψηναν και μεσα σ΄συτά ψήνανε στη γάστρα φαγητά, όπως πίτες, πογκάτσσι, κρέατα και άλλα.

-Лажичник (λάζζιτσσνικ – κουταλοθήκη). Ξύλινη θήκη ανοιχτή κρεμασμένη στον τοίχο. Ήταν μια ορθογώνια σανίδα διαστάσεων περίπου τριάντα επί είκοσι εκατοστών στο μισό της οποίας δημιουργούσαν κατακόρυφες θήκες, κλειστές από κάτω, όπου και τοποθετούνταν τα лажици и вилушки (λάζζιτσι ι βίλουσσκι / κουτάλια και πιρούνια) που παλαιότερα ήταν ξύλινα.

-Солник (σόλνικ – αλατιέρα). Ήταν μια θήκη με μεγαλύτερο άνοιγμα στον αποθηκευτικό χώρο – για να χωράει το χέρι – κρεμασμένη στον τοίχο κι έμοιαζε με την κουταλοθήκη.

-Ношви (νόσσβι – σκάφη ζυμώματος). Μια ξύλινη κατασκευή με καρφωμένα σανίδια, όπου ζυμώνονταν το брашно (μπράσσνο – αλεύρι). Το σχήμα της ήταν αναστραμμένη κόλουρη πυραμίδα με βάση ορθογώνια και ανοιχτή πάνω.

-Ковчег за леб (κόβτσσεγκ ζα λεμπ – κασέλα για το ψωμί). Ξύλινη κατασκευή για τη φύλαξη του ψωμιού σε σχήμα ορθογώνιου παραλληλεπιπέδου με καπάκι. Το ψωμί έπρεπε να φυλαχτεί από τα τρωκτικά και τα έντομα. Το έβαζαν στην κασέλα και το σκέπαζαν μ΄ένα υφαντό πανί για να μην ξεραίνεται.

-Мисури, пајнци, лажици и вилушки (μίσουρι, πάιντσι, λάζζιτσι ι βίλουσσκι – πιάτα, πιατέλες και κουταλοπίρουνα). Εκτός από τα πήλινα πιάτα, τις πιατέλες και τα μεταλλικά κουταλοπίρουνα που αγόραζαν, κατασκεύαζαν και ξύλινα σκαλίζοντας με το σκαρπέλο το ξύλο κι αυτό το έκαναν συνήθως οι βοσκοί (овчари, козари, говедари – όβτσσαρι, κόζαρι, γκοβένταρι) και οι дедовци (ντέντοβτσι – παππούδες).

-Гребалка, маша, пирустија (γκρέμπαλκα, μάσσα, πιρούστια – ξύστρο, τσιμπίδα, πυροστιά). Μεταλλικές κατασκευές που κατασκεύαζε ο ковач (κόβατςς – σιδεράς) του χωριού. Τη γκρέμπαλκα την χρησιμοποιούσαν για να ξύνουν τα σκεύη και κυρίως το νόσσβι (σκάφη ζυμώματος), είχε σχήμα τριγωνικό που στη μια του κορυφή υπήρχε ένα χερούλι. Η μάσσα ήταν μια κατασκευή μεταλλική σε σχήμα Λ. Η πιρουστία είχε σχήμα τριγωνικό που στις κορυφές της ήταν κολλημένα τρία ποδαράκια μεταλλικά και κάθετα στις πλευρές του τριγώνου. Τοποθετούταν στη φωτιά και πάνω σ΄αυτήν το ταψί ή το грне (γκ΄ρνε – τσουκάλι) ή η аранија (αρανία – χύτρα) για να μαγειρευτεί το φαγητό.

-Дрвени вили (Ντ΄ρβενι βίλι – ξύλινα δικράνια). Εργαλείο που κατασκεύαζαν από ελαφρύ ξύλο. Είχε ένα μεγάλο χερούλι (рачка – ράτσσκα) και στη μια άκρη ήταν σχισμένο και λυγισμένο έτσι ώστε να σχηματίζει δύο μυτερούς ,,χαυλιόδοντες,, που στη βάση τους και σχεδόν κάθετα σ΄αυτούς ένα τρίτο δόντι. Με τα δικράνια μετακινούσαν τη слама (σλάμα – άχερο) και το сено (σένο – σανό).

-Дрвени лопати (ντ΄ρβενι λόπατι – ξύλινα φτιάρια). Εργαλεία που χρησιμοποιούσαν για να μαζεύουν το жито (ζζίτο – γέννημα) και για να το επεξεργάζονται μετά το вршење (β΄ρσσενιε – αλώνισμα) στο гумно (γκούμνο – αλώνι). Παρόμοιο φτιάρι είχαν και για να φουρνίζουν το ψωμί. Κατασκευάζονταν από μονοκόματο συνήθως ξύλο.

-Копан (κόπαν – κόπανος). Ροπαλοειδής ξύλινη κατασκευή αρκετά μεγάλη. Το κόπαν το χρησιμοποιούσαν για να χτυπάνε τα постели (πόστελι – στρωσίδια) και τα покрои (ποκρόι – σκεπάσματα) πάνω σε μια πέτρινη βάση όταν έκαναν μπουγάδα (πέρενιε).

-Блуд (μπλουντ – βάση για άνοιγμα φύλλου). Ξύλινη δισκοειδής κατασκευή όπου με το сукало (σούκαλο – πλάστης) οι γυναίκες άνοιγαν φύλλα για πίτες, για кори (κόρι – χυλόπιτες) κ.α. Το σούκαλο είναι μια κυλινδρική βέργα σχετικά λεπτή ή κύλινδρος μικρού μήκους με χερούλια στα δύο άκρα.

-Грибло (γκρίμπλο – ξύλινη τσουγκράνα). Κατασκευή που αποτελείται από ένα παραλληλεπίπεδο μήκους μισού μέτρου περίπου και πλάτους μερικών εκατοστών και σ΄αυτό εμφυτεύονται τα ,,δόντια,, με σχήμα μεγάλων ,,σκυλόδοντων,,. Στη μέση του παραλληλεπιπέδου και κάθετα προς τα δόντια τοποθετείται μια σχετικά μακριά χειρολαβή. Το γκρίμπλο αυτό χρησίμευε για την συλλογή σανού, άχερου και άλλων κομμένων χόρτων.

-Привои (πριβόι – δερμάτινος ζευκτήρας). Δερμάτινη κατασκευή, συνήθως από δέρμα γουρουνιού, ανθεκτική, που συνέδεε το ζυγό με το κάρο, αλέτρι και άλλα γεωργικά εργαλεία. (ο γόρδιος δεσμός αναφέρεται στο ζευκτήρα αυτόν).

-Леса (λέσα – ξύλινο φορείο). Σε δύο παράλληλα, κυλινδρικά συνήθως, ξύλα καρφώνονταν σανίδια, αφού κι από τις δύο μεριές είχε αφεθεί κενός χώρος για να τοποθετούνται δύο άτομα, το ένα μπροστά και το άλλο πίσω, με την ίδια κατεύθυνση και φορά. Πάνω στα σανίδια τοποθετούσαν το μεταφερόμενο σώμα.

-Пуспурник (πούσπουρνικ – σφραγιδόψωμο). Φανταστείτε μια μεγάλη ξύλινη σφραγίδα με την οποία σφράγιζαν τις λειτουργιές που τις πήγαιναν στις εκκλησίες όταν γινόταν η Θεία Λειτουργία. Η σφραγίδα με τα ανάγλυφα γράμματα και σχέδια, αποτύπωνε ότι ήταν γραμμένο και σχεδιασμένο σ΄αυτήν.

ΑΙΓΑΙΑΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΑΣ

δεν επιτρέπονται τα σχόλια.

Κατηγορίες

Ευχαριστούμε θερμά τους Μακεδόνες οικονομικούς μας μετανάστες σε Αυστραλία, Καναδά και δυτική Ευρώπη, όπως και τους φίλους μας απ’ όλα τα μέρη της Ελλάδας, για την οικονομική στήριξη της έκδοσης της Нова Зора. Благодариме - Μπλαγκοντάριμε


ALPHA BANK

Account 852 00 2101 031390

IBAN: GR47 0140 8520 8520 0210 1031 390

BIC: CRBAGRAA

Μηνιαίες Εκδόσεις

Македонска Ризница
  • ,ΞΕΦΥΛΛΙΣΜΑ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΤΕΥΧΩΝ
    РАЗГЛЕДУВАЊЕ НА ПРЕТХОДНИ БРОЕВИ
  • 2016 (147)
  • 2015 (416)
  • 2014 (404)
  • 2013 (377)
  • 2012 (372)
  • 2011 (323)
  • 2010 (202)